عومل غیر معرفتی در ایجاد دانشگاه اسلامی- ایرانی

عومل غیر معرفتی در ایجاد دانشگاه اسلامی- ایرانی

اصلی ترین نقش و کارکرد دانشگاه اسلامی- ایرانی تربیت اسلامی و تولید علم اسلامی (دینی) می باشد که در صورتیکه این دو نقش به خوبی ایجاد شود در سایر عوامل ایجاد کننده دانشگاه اسلامی- ایرانی بسیار مؤثر خواهد بود.

اساتید

اساتید، رکنی مهم در فرآیند تعلیم و تربیت هستند. گذشته از تخصص و مهارت علمی که لازمه امر تعلیم است، معلم می بایست از شخصیت اخلاقی نیز برخوردار باشد. این مسئله اهمیت خاصی در ایجاد فضای تربیتی دارد. اهمیت بُعد اخلاقی استاد در کنار علم او به اندازه ای است که در روایات اسلامی، عالمان فاسد و غیر مهذب همواره مورد مذمت قرار گرفته اند

«زنهار از علمای نابکار که آنان مایه فریب هر فریب خورده ای هستند». (مجلسی 1404، ج 1: 207) به (نقل از اکبری و شکرانی- 1387، ص 229)

« پیامبر خدا(ص) در پاسخ به پرسش از بدترین مردم فرمود: علمای فاسد»(مجلسی1404، ج74: 140)

به نظر می رسد اساتید دانشگاه نیازمند دارا بودن حداقلی از ارزشهای اخلاقی هستند که با مراجعه به متون دینی می توان برخی از مهمترین آ؛نها را چنین برشمرد.

یک. نرمی و مدارا

« اگر مردم را خوب آموزش دهی و با آنان درشتی و بدرفتاری نکنی و از تعلیمشان به ستوه نیایی، خداوند از فضل خود بر دانش تو بیفزاید».( مجلسی 1404، ج 2: 62)

«با کسی که به او علم می آموزید نرم و ملایم باشید». (مجلسی 1404، ج 2: 62)

دو. تواضع با دانشجویان

« با کسی که به او دانش می آموزید فروتن باشید و از علمای متکبر مباشید». (آمدی 1366: 249)

سه. نگاه یکسان به دانشجویان

« مردمی که برای آموختن علم نزد تو می آیند باید در نظرت یکسان باشند.( مجلسی 1404، ج 2: 62)».

« پیامبر اکرم(ص) نگاهش را بین اصحابش تقسیم می کرد پس به این و آن به طور مساوی نگاه می نمود».(حرّ عاملی 1409، ج 2: 143) (به نقل از همان)

چهار. عدم تفاخر بر دانشجویان

« هر که بگوید من دانا هستم پس همانا او نادان است ».( مجلسی 1404، ج: 49)

« عالم، عالم نیست مگر آنگاه که به بالاتر از خود رشک نورزد و پایین تر از خود را کوچک نشمارد». (آمدی، 1366، ص 48)

پنج. عدم مضایقه علم

« اگر دانش خود را از مردم مضایقه کنی یا وقتی برای آموختن دانش نزد تو آمدند با ایشان درشتی و بدرفتاری کنی، بر خدای عزّو جل سزاوار است که علم و شکوه آن را از تو بگیرد و جایگاه تو را از دل مردم بیندازد». (حر عاملی 1409، ج 15: 174).

« هرکس علمی را پنهان سازد، پس به واقع او جاهل است».( آمدی 1366: 44)

« نشانه علم ، انتشار آن است».( آمدی، 1366: 44)

شش. نقدپذیری

«از نشانه های عالم این است که گفتار خود را نقادی کند.» (مجلسی 1404، ج 75: 119)

هفت. عدم ارتزاق به علم

«عالم، عالم نیست مگر آنگاه که … و برای علمش چیزی از مال دنیا برنگیرد». (آمدی، 1366: 48)

«امام صادق (ع) هر کس علم خود را وسیله ارتزاق قرار دهد، نیازمند شود». (مجلسی 1404، ج2: 62)

هشت. رعایت اصول گفتاری چون شمرده سخن گفتن، تکرار سخن، بلند نکردن بیش از حد صدا، خنده رویی هنگام سخن گفتن و …

«کلام رسول خدا آنقدر شمرده بود که هرکس آن را می شنید برایش روشن و واضح بود». (مجلسی 1404، ج16: 236)

«رسول خدا چنان بود که هر گاه سخنی می گفت یا از او درباره مطلبی سؤال می شد، آن را سه بار تکرار می کرد تا هم مطلب را تفهیم کند و هم مخاطب آن را خوب درک کند». (طبرسی 1412: 20) (به نقل از اکبری و شکرانی، 1387، ص 232)

«همانا خداوند صدای آرام را دوست می دارد و صدای بلند را مبغوض می دارد». [9] (شهید ثانی، 1409 ج1 ، ص 213)

«رسول خدا هنگامی که سخن می گفت در حین سخن گفتن تبسم می نمود». (طبرسی 1412: 21)

نه. ابا نداشتن از گفتن “نمی دانم”:

«گفتن «نمی دانم»، نیمی از دانایی است». (آمدی1366: 48)

«آنچه می دانید بگویید و آنچه نمی دنید بگویید خدا می داند». (شهید ثانی 1409، ج1: 216 به نقل از همان)

از دیگر ویژگیهای مطلوب برای یک استاد آن است که با کمال هیبت و وقار و با ظاهری آراسته وارد مجلس درس شود، هنگام ورود به مجلس درس بر حاضرین سلام و با یاد خدا شروع کند، از سخنان بیهوده بپرهیزد، شاگردان را با اخلاق پسندیده آشنا کند، ارزش و فضیلت علم را برای آنان توضیح دهد، آنچه برای خود نمی پسندد برای شاگردانش نپسندد و آنچه برای خود می پسندد برای آنها بپسندد، از دانشجویان تفقد و دلجویی کند و هر گاه غایب شدند علت غیاب را جستجو کند و در رفع حوائجشان بکوشد، آنان را با نام و مشخصات شناسایی کند، راه آموزش را آسان نماید، در رفتن به کلاس درس با شوق و رغبت باشد، از بیان مسایل مشکلی که شاگردان قدرت فهم آن را ندارند اجتناب ورزد، هدف خود را نشر علم قرار دهد، با شوخیهای متعارف، فضا را از کسالت و خستگی درآورد، هنگام درس دادن چهره ای بشاش و شاداب داشته باشد، سؤالات را با سعه صدر پاسخ دهد، اگر پاسخ مطلبی را نمی داند با کمال شهامت بگوید نمی دانم، اگر ممکن است رو به قبله باشد و … (شهید ثانی 1409: 204- 210)

همه مواردی که ذکر شد نشان دهنده آن است که توجه به جنبه های غیر معرفتی اساتید در کنار جنبه های علمی ایشان، امری است ضروری که هم در افزایش سطح یادگیری مؤثر است و هم به ایجاد فضایی اخلاقی و اسلامی کمک می کند.

دانشجو

رکن مهم دیگر فرآیند تعلیم و تربیت، دانشجو است. طی فرآیند آموزش، دانشجو نیز می بایست برخی از ویژگی های اخلاقی و شخصی را دارا باشد که گر چه به ظاهر در تبادل علمی تأثیری ندارد لکن از اهمیت خاصی در ایجاد فضای تربیتی برخوردار و زمینه ساز بروز شرایط مؤثر در روند آموزش نیز است. برخی از این عوامل غیر معرفتی که رعایت آنها از سوی دانشجو  می تواند فضای دانشگاه را به فضایی اسلامی نزدیک کند عبارتند از:

یک. فروتنی با استاد

«با کسی که از او دانش می آموزید فروتن باشید». (کلینی 1356، ج 1: 36)

دو. نیت و انگیزه الهی داشتن

«هر که دانش را برای غیر خدا بیاموزد و غیر خدا را با آن طلب کند، جایگاهش دوزخ باشد». [10] (شهید ثانی 1409: 34)

سه. پرهیز از اهدافی چون ریا، شهرت طلبی و …

«هر کس دانش را برای خودنمایی و شهرت طلبی بیاموزد و هدفش از آن، دنیا باشد، خداوند برکتش را از او بگیرد و زندگی اش را بر او تنگ سازد و او را به خودش واگذارد و هر کس که خداوند او را به خودش واگذارد، هلاک شود». (مجلسی 1404 ج 74: 102)

چهار. نرمی و خوشرفتاری با استاد

«با کسی که به او علم می‌آموزید و نیز با کسی که از او علم می آموزید، نرم و ملایم باشید». [11] (مجلسی 1404، ج2: 62)

پنج. احترام به استاد و کلاس درس

«حق استاد تو این است که به او احترام گذاری، با دقت به سخنانش گوش بسپاری، رویت به او باشد و به او توجه نمایی و صدایت را بر او بلند نکنی». (مجلسی 1404، ج2: 42)

«هر کس عالمی را احترام نهد، پروردگارش را احترام کرده است». (آمدی 1366: 47)

«عالم را به واسطه علمش احترام بگذار». (همان)

در تمامی روایات و احادیث به این اصل توجه می شود که اولاً استاد را باید انتخاب کرد ، ثانیاً باید استاد اهلیت داشته باشد اهلیت استاد در دو بعد است یکی بعد علمی و توانایی فکری و دیگری بعد شخصیت اخلاقی و شایستگی انسانی اوست . قال ابوجعفر (ع) در تفسیر آیه « فلینظر الانسان الی طعامه » قال : قلت : ما طعامه؟ قال (ع) : علم الذی یاخذه عن یاخذه » ( اصول کافی، 631، محاسن، 220، برگرفته از شریعتی 1391، ص144).

« از حضرت صادق در تفسیر آیه « انسان باید به غذایش توجه کند ، مراد از این غذا چیست ؟ حضرت فرمود : علمی است که به دست می آورد و از چه کسی  بدست می آورد؟ به آن توجه کند».

از احادیث چنین استفاده می شود که استاد حق بزرگی بر طالب علم دارد و در واقع دانشجو از نظر احترام و موقعیت ادب ، همانند برده در مقابل استاد است و باید از استاد خود حرف شنوی داشته باشد . البته اطاعت از استاد تاجایی واجب است که خلاف دستور خدا نباشد ، اگر معصیت الهی باشد تبعیت و اطاعت جایز نیست . ( همان منبع )

شش. دفاع از استاد در غیاب وی

«در حضور او از کسی غیبت مکنی، اگر پیش تو از او بدگویی شود از وی دفاع کنی، عیب هایش را بپوشانی، خوبی ها و صفات نیکش را آشکار سازی و با دشمن او همنشینی نکنی». (مجلسی 1404، ج2: 42)

هفت. خستگی ناپذیری در علم آموزی

«بر دانش آموز است که خود را در طلب علم کوشا سازد و از آموختن دانش خسته نشود». (آمدی 1366: 43)

«علم و دانش با راحتی جسم حاصل نمی شود». (آمدی 1366: ص 44)

هشت. تفکر در آموخته ها

«هر که در آموخته هایش زیاد بیاندیشد، دانش خود را استوار گرداند و آنچه را نمی فهمیده است، بفهمد». (آمدی 1366: 57)

نه. آموزش دادن آموخته های خود به دیگران

«(حق استاد بر تو این است که) بدانی آنچه از دانش به تو می آموزد باید رسول او باشی در رساندن به کسانی که نادان اند و بر تو لازم است که این رسالت را خوب ادا نمایی و در اداء رسالتش خیانت نورزی». (نوری 1408، ج11: 159)

ده. ابا نداشتن از پرسیدن

«بر علم، قفلی است که کلید آن سؤال پرسیدن است». (شهید ثانی ج1: 175).

«سؤال کن تا آگاه شوی». (آمدی، 1366، ص 60)

یازده. پرهیز از جدال بیهوده

«کسی که جدل و مخاصمه را ترک کند در حالی که حق با اوست، برای او خانه ای در بالاترین درجات بهشت بنا می شود». (شهید ثانی 1409، ج1: 170).

«هیچ قومی بعد از آنکه خداوند آنها را هدایت کرد، گمراه نمی شود مگر زمانی که رو به جدل آورد». (شهید ثانی 1409، ج1: 170)

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   بحران هویت و راهکارهایی واسه رفع اون 

        دوازده: مذاکره و مباحثه علمی

یکی از وظایفی که دانشجو نسبت به درس و کلاس دارد این است که در رابطه با درس مورد نظر پیش مطالعه داشته باشد پس از درس استاد آن را بافرد دیگری از همکلاسیهائی خود مباحثه و مذاکره کنند.

1-5- ارزش مباحثه و مذاکره علمی:

قال رسول الله (ص):

« مذاکره العلم ساعه احب الی الله من عباده عشره الف سنه»

« مذاکره علم در یک ساعت برای خداوند از عبادت ده هزار سال دوست داشتنی تر است»

قال الباقر (ع): «تذاکر العلم ساعته خیر من قیام لیله»

«یک ساعت مذاکره در رابطه با علم از عبادت یک شب بهتر است» (شریعتی،1391، ص 16)

بنابراین دانشجو باید در تحصیل علم کوشا و در یادگیری حریص باشد، همت بلند داشته باشد و در صورت امکان رشد، به کمترین‌ها راضی نشود، با کسانی که وی را به بطالت و بیهودگی می کشند و از مطلوبش باز می دارند معاشرت نکند، در تعلیم علم، ضرورت ها را درنظر بگیرد و اهم و مهم کند، مقام استاد را گرامی دارد و بیش از حد، نظرات مخالف با نظر وی را مطرح نکند یا بیش از حد لازم از او سؤال ننماید (رک: شهید ثانی 1409: 227- 236). او می بایست به دیگر دانشجویان در علم آموزی کمک کند، انگیزه هایی چون فخرفروشی، کسب شهرت و …و را با انگیزه خدمت به خلق خدا و کسب رضای او جایگزین کند، فضای کلاس و دانشگاه را شاداب و پرنشاط کند و به فعالیتهای نشاط آوری چون ورزش، تفریحات دسته جمعی، فعالیتهای فرهنگی، ایجاد تشکلها و … بپردازد. وی باید علاوه بر رعایت وظایف محیط آموزشی، در محیط اداری، محیط خوابگاه و … حقوق کارمندان و دیگر دانشجویان را نیز رعایت کند. همچنین علاوه بر رعایت اخلاق و فرهنگ اسلامی، شعایر و ظواهر اسلامی ای چون پوشش را نیز رعایت می کند و به طور کلی، ظاهری اسلامی و عملکردی اسلامی دارد. وی تربیت را با تعلیم، و تزکیه را با علم آموزی همراه می کند.

مدیریت و تشکیلات اداری

ساختار مدیریتی دانشگاه نیز به عنوان یک عامل غیرمعرفتی می بایست فضای خود را به آنچه مدنظر آیین اسلام است، نزدیک کند. به کارگیری مدیران مؤمن و فرهیخته و استفاده از آموزه های مدیریتی اسلام که در اموری چون نحوه انتخاب اساتید و کارمندان، ارزشیابی اخلاقی آنان و … نمود پیدا می کند، عوامل غیرمعرفتی ای هستند که در حیطه مدیریتی به کار می آیند. به عنوان مثال در گزینش اساتید باید نهایت ظرافت و دقت به عمل آید؛ چرا که اساتید به عنوان الگوی دانشجویان مطرح و ویژگیهای اخلاقی همچون پایبندی به ارزشها، سختکوشی، تعهد نسبت به دانشجویان و امر تدریس و … از عواملی هستند که باید در انتخاب آنها تأثیرگذار باشد. امام باقر (ع) نیز در بیان اهمیت گزینش استاد با اشاره به آیه «فلینظر الانسان الی طعامه» می فرمایند: اینکه انسان باید به خوراک خود بنگرد؛ یعنی مواظب باشد علم و دانش را از چه کسی فرامی گیرد (کلینی 1365، ج1: 49).

علاوه بر گزینش اساتید براساس شایستگی های اخلاقی و اجتماعی، ارزشیابی علمی- اخلاقی ایشان و نظارت مداوم بر آنان در دوران تصیل، جهت اطمینان از وجود حداقل های لازم در امر تدریس نیز بسیار ضروری است. مسئولان امر همچنین می بایست مسایل معیشتی اساتید را حل کنند تا مشکلات معیشتی در روند تدریس و تعلیم و تربیت آنان خللی وارد نسازد.

مدیران و مسئولان دانشگاه نسبت به دانشجویان نیز وظایفی دارند از جمله آنکه فضای دانشگاه را از جهت علمی و پژوهشی، فضایی پویا قرار دهند، فعالیت های علمی دانشجویان را قدر بدانند و از آنها حمایت کنند، دانشجویان را با تدابیر مختلف به علم و علم آموزی و خستگی ناپذیری در این مسیر دعوت و روحیه خودباوری، خوداتکایی علمی و تعهد اجتماعی را در آنان باور کنند. همچنین علاوه بر ایجاد فضای علمی، در ایجاد فضای اخلاقی نیز بکوشند. برگزاری جلسات و همایش های دینی، تشکیل گروه های امر به معروف و نهی از منکر، ایجاد ممنوعیت برای برخی پوشش ها و … تلاش هایی در این زمینه هستند.

باید توجه کرد که دانشگاه اسلامی علاوه بر مدیریت شایسته، در سایر تشکیلات نیز از افرادی متعهد، مدبر و متخلق به اخلاق اسلامی استفاده کند. انتصاب معاونان و کادر اجرایی شایسته، در پیشبرد دانشگاه به سوی اهداف اسلامی اش مؤثر خواهد بود. از رسول اکرم (ص) روایت است که:

«کسی از شما که سرپرستی کاری را عهده دار شود اگر خداوند خیر او را بخواهد معاون شایسته ای برای او برقرار می دهد تا اگر [مسئولیتی را] فراموش کند او را یادآور شود و اگر یاد داشته باشد، به او کمک رساند.» (مجلسی 1404، ج 74: 175)

اهمیت این امر تا جایی است که مدیر شایسته در صورت در اختیار نداشتن معاونان ومسئولان متعهد و شایسته، در اعمال سیاست گذاری های خود موفق نخواهد بود. به فرموده امام علی (ع)

«کسی که وزیرش به او خیانت کند، تدبیرش بی اثر خواهد شد». (آمدی 1366: 345)

بنابراین مدیریت و دیگر تشکیلات دانشگاه علاوه بر انجام فعالیتهایی که در اسلامی سازی دانشگاه مؤثر است (و به برخی از آنها اشاره شد) خود نیز می بایست ویژگی های لازم، جهت امر ریاست و کارگزاری را دارا باشند. که در متون اسلامی بدان اشاره شده است. تخلق به ویژگی هایی چون عدالت، شرح صدر، حسن خلق و رفق و مدارا، حسن تدبیر و … علاوه بر اسلامی سازی ساختار اداری، در نوع تصمیمات و سیاست گذاری ها و نحوه اعمال آنها نیز اثر می گذارد و به آنها جهت صحیح می دهد. برخی از این ویژگی ها به طور اجمال عبارتند از:

 

یک. تسلط بر نفس

« برترین امیران کسی است که هوای نفس بر او غلبه نداشته باشد».(آمدی 1366: 340)

« بهترین امیران کسی است که بر نفسش مسلط باشد». (آمدی 1366: 341)

دو. رفق و مدارا

« بهترین سیاست، رفق و مدارا است».(آمدی 1366: 331)

« مدارا با مردم نیمی از ایمان است ».(اصول کافی، 1365ش ، ج 2: 117)

سه. انتقادپذیری

« پس همانا کسی که برایش سخت است که حق (و حقیقتی) بازگو شود، عمل به آن حق برایش سخت تر خواهد بود«. (نهج البلاغه: خطبه 216)

چهار. مشورت در امور

« در کارها با آنان مشورت کن«.(آل عمران/ 159)

« هرکس خودرأی شد به هلاکت رسید و هرکس با دیگران مشورت کرد، در عقلهای آنان شریک شد». (نهج البلاغه: حکمت 161)

پنج. قاطعیت اجرایی

« (و برگزین برای حاکمیت میان مردم) قاطع ترینشان را هنگام روشن شدن حکم(وظیفه)».( نهج البلاغه: نامه 53)

شش. حسن تدبیر

« حسن تدبیر و اجتناب از اسراف از نشانه های سیاست درست است». (آمدی، 331، 1366)

« سوء تدبیر باعث سرنگونی است». (آمدی 1366: 354)

هفت. عدالت و انصاف

« نشانه سیاستمداری، عدالت است».(آمدی 1366: 336)

« کسی که عدالت ورزد فرمانش نافذ خواهد شد».(همان، ص 340)

« انصاف، زینت فرمانروایی است».(آمدی 1366: 342)

هشت. بردباری و گذشت

«بردباری، اساس ریاست است». (آمدی 1366: 342)

«گذشت، زینت قدرت است».(آمدی 1366: 342)

نه. سعه صدر

«ابزار(لازمه) ریاست، سعه صدر است». (آمدی 1366: 342)

ده. پرهیز از استبداد و تفاخر

« بدترین استعداد، استبداد و خودرأیی است».(آمدی 1366: 347)

« هرکس بر رأی خود اصرار ورزد، به لغزش می افتد». (آمدی 1366: 342)

« آفت ریاست، فخرفروشی است». (آمدی 1366: 347)

اینها تنها قسمتی از نکاتی است که می تواند در بخش مدیریتی و مسئولیتی به کار گرفته شود.

 محیط

محیط دانشگاه را نیز می توان به عنوان یکی دیگر از عوامل غیر معرفتی موثر در اسلامی شدن دانشگاه نام برد. چراکه حیات و زندگی دانشجویی تنها به کلاس درس محدود نمی شود .و هر مکانی که بخشی از عمر دانشجو در آن صرف می شود می تواند به عنوان عاملی اثرگذار در شخصیت دانشجو تلقی شود. محیط اداری دانشگاه، محیط خوابگاه، محیطهای ورزشی و… همگی می توانند به عنوان عوامل غیر معرفتی اثرگذار مورد بحث قرار گیرند.

توجه به ظواهر اسلامی در محیط دانشگاه و. ایجاد محیطی ملتزم به رعایت شعائر و ظواهر دینی، یکی از وظایف دانشگاه اسلامی است. این اهمیت وقتی دوچندان می شود که بدانیم در دین اسلام برخلاف سایر مکاتب، توجه به ظواهر از جایگاه ویژه ای برخوردار است، در آیه 32 سوره حج چنین آمده است:

« چنین است و هرکس شعائر الهی را بزرگ دارد، در حقیقت این امر حاکی از پاکی دلها است» (حج/ 32)

منظور از شعائر در این آیه، اعمالی است که نمود بیرونی دارد و هدف از آنها این است که وابستگی و تعلق ما را به دین اسلام نشان دهد. به عبارت دیگر علاوه بر رعایت مقررات و دستورات دینی اعم از نماز، روزه، حج، تهذیب نفس و….، باید به گونه ای زندگی کنیم که سبک و ظاهر زندگی ما، دلیل و نشانی بر مسلمان بودنمان باشد که در مسائلی همچون نوع پوشش، شیوه معماری و بنای ساختمان، آداب معاشرت، آداب طعام خوردن و… نمود پیدا می کند. اگرچه اصل و اساس دین همان اصول اعتقادی، اجتماعی و عبادی است، رعایت شعائر و ظواهر اسلامی نیز به این اصول وابسته است و به منزله پوسته ای برای آن مغزهاست، تا آنجا که از منظر قرآن کریم رعایت آنها نشانه تقوای درونی است.(مطهری 1382: 175- 225)

تأثیر ظواهر و شعائر در افکار و اندیشه های انسان تا بدان اندازه است که می تواند انسان را در سلک همان گروهی در آورد که وی خود را شبیه به آنان می کرده است. پیامبر اکرم(ص) در این باره می فرمایند:  «هرکه به گروهی تشبّه جوید، پس او از آنها است»( 392)

حضرت علی (ع) نیز می فرمایند:

« امت مسلمان پیوسته به راه خیر قدم می نهد تا زمانی که از پوشش و طعام بیگانگان تقلید نکند، پس اگر چنین کند، خداوند ذلت را بر آنان حاکم می کند» (مجلسی 1404، ج 76: 303)

بنابراین اسلامی کردن ظواهر دانشگاه بر نوع پوشش، معماری و ظاهر فضاهای مختلف اعم از خوابگاه، غذاخوری، سالنهای ورزش و… نیز یکی دیگر از عوامل غیر معرفتی تأثیر گذار در روند تعلیم و تربیت مبتنی است. همچنین رعایت اصول و ضوابط اخلاقی مربوط به هر یک از این فضاها، به عنوان مثال رعایت حقوق دوستی و همسایگی در محیط خوابگاه، و … . (اکبری و شکرانی، 1387، ص 241).