محیط جغرافیایی و دوره سلجوقیان

دانلود پایان نامه

در دوره‌ی اسلامی بازار به عنوان مرکز اجتماعی، فرهنگی، تجاری، تولیدی، مذهبی، قضایی، حکومتی و حتی دارای تأسیسات بهداشتی و تفریحی تلقی می‌شد و مسجد جامع به عنوان یکی از مهم‌ترین ارکان بازار اسلامی گاهی در ابتدا و گاهی در امتداد محور اصلی بازار ساخته می‌شد. تأسیسات شهری چون حمام، آب‌انبارها و… نیز در راسته‌های اصلی و فرعی بازار با معماری منطبق بر محیط جغرافیایی مستقر بوده و بازار را به یک مرکز کنترل متشکل با کارکردهای متعدد تبدیل می‌ساختند. در این دوران گوشه‌ای از فعالیت‌های تولیدی و تجارتی در مراکز محلات متمرکز گردید. در این زمان چهارسوق‌ها مراکز عمده‌ی بازار که راسته‌های مختلف از آن‌ها منشعب می‌گردید تلقی می‌شدند و خان‌ها که از بقایای عصر ساسانی بودند اهمیت بیشتری یافتند.
شهرها و بازار دوره‌ی اسلامی را می‌توان در دو مقطع جداگانه مطالعه نمود:
2-4-1-مقطع اول : از صدر اسلام تا قرن دوازدهم
2-4-1-1- شهر و بازار در صدر اسلام
در مورد نحوه ی شکل گیری بازار در شهرهای ساخته شده عصر اسلام می توانیم به گفته های ابن اثیر رجوع کرد که می نویسد : «برای بناهای شهرها در آغاز در میان هر یک از زمین های مطلوب یک نفر تیر اندار ماهر و قوی در هر یک از جهات اصلی چهار چهارگانه تیری پرتاب می کرد که محل آن برای دیوار کشی آماده و سپس سایه بان و سقف و رواق در آن می ساختند و در بنای مساجد از ستونهای سنگی کاخهای مخروبه حیره استفاده شد . بازاری نیز معین و ساخته شد که هر کاسبی که زودتر به آن وارد شود و مکانی را اشغال کند تا آخر روز آن جا را می توانست در اختیار داشته باشد .

شکل 2-5-ساخت کالبدی شهر در اوایل دوران اسلامی
می توان گفت عناصر مشخصه ای شهرهای این دوره مسجد و بازار محله بودند که در مراحل اولیه مسجد اولین عنصر تحول زا در شهرهای ایران بوده که غالباً در کنار میدان که پر آمدو شدترین نقطه شهر است قرار داشته و دوره دوم « با روی کار آمدن حکومت بنی امیه مسجد جامع و دارالاماره معمولاً در ارتباط مستقیم با شارع عام و بازار ساخته می شد . »
به واسطه قیام شار بیرونی (ربض) علیه شار میانی (شارستان ) و کهندژ 3 روز به روز بر اهمیت ربض افزوده شد . از این رو ، به اهمیت بازارهای این بخش نیز افزوده گردید و در مقابل ، شهر درونی یا شارستان در دوره اسلامی تضعیف شد ، درست مثل ری اصفهان و نیشابور که نشانه های این حرکات هستند .
2-4-1-2 -شهرهای دوره عباسیان و بازار (آغاز سبک خراسانی )
در این دوران شهر به محلات مختلف تقسیم می شد و هر محله بازاری عمومی برای داد و ستد داشت ، و شهر نیز دارای بازار بزرگی بود که در آن هر صنفی از بازرگانان بازراهای معینی داشتند و در هر کدام راسته ها ، دکانها و میادینی قرار داشت . در واقع ، شهر های این عصر هم « دیوان سهر » بودند هم «قدرت شهر »و هم « بازار شهر » .
در این دوران ربض خود دارای کلیه نهادهای شهری ، بازار ، میدان و محله بود .منتها نوع تفکیک محله ای در آن به صورت بارزی عرض اندام کرد . در قرن دوم هجری ایران شاهد حکومت های محلی خود مختاری چون طاهریان در خراسان ، صفاریان در کرمان و سامانیان در ماوراء النهر می باشد که در واقع تولد سبک خراسانی است . در این دوره ازدیاد حرف و صنایع ، داد و ستد ه و بازارها ( خصوصاً قرون سوم و چهارم هجری ) در حکم انتقال جمعیت به حومه شهر یا ربض بود .8 در دوره سامانیان اصناف مختلف تا دوران صفوی رسته های متفاوتی را شامل می شدند که نظارت بر هر کدام از آنها به عهده دیوان حسبیت (محاسبات ) گذاشته شده بود .
در این مقطع زمانی شهر در اطراف یا در زمین های ربض گسترش یافته و دیوارهای شارستان فرو می ریزند و در الگوی جدید شهرسازی دوراسته اصلی در جهات اربعه در میدان مرکزی با یکدیگر تلاقی می کردند ک مسجد جامع و دهانه راسته اصلی بازار بدان باز می شده است . بازار در حرکت خویش به سوی دروازه های شهر ، محلات متفاوتی را می آفریده و در آن ریشه می دوانده است. سازمان شهری و زندگی در دوران بر چهار اصل استوار بوده است :
1-حکومت 2-مذهب 3- اصناف 4- امت
حکومت و دولت در کاخها ، مذهب در مساجد و مدارس و تکایا و زوایا و …، اصناف در بازارها و بازارچه ها و امت در محلات متفاوت در ستیز با هم قرار داشتند .
در شهر های اسلامی اصناف فاقد استقلال کامل و دولت خود بزرگترین پیشه ور ، صنعت گر و بازرگان بوده و دیوان حسبت با توسل به احکام شرعی براصناف نظارت کامل داشته است . در این دوران تفکیک محلات بدون برتری خاص قومی ، مذهبی نژادی دراطراف مجموعه مرکزی (میدان ) و بازار صورت می گرفت .
2-4-1-3 -بازاردر دوره سلجوقیان
در متون تاریخی از بازارهای گسترش و وسیع ایندوران بسیار سخن رفته است.
در این دوران محلات شهر عرصه و جولانگاه تضاد ها و تعارضات قومی ، قبیله ای و مذهبی بود و هر محله برای خود بازار و مرکزی خاص داشته و بازار اصلی شهر نقش واسط بین محلات را بازی می کرده است .همچنین با قرار گیری بازار میان حکومت و مذهب این سازمان فضایی علاوه بر نقش اقتصادی وواسطه بین امور دنیوی و اخروی نیز گردید .
در این دوران موقعیت بازار اصلی در درون گونه ای است که در کنار میدان اصلی شهر قرار داشته ، دهانه اصلی بازار رو به آن باز می شده و شاخه های اطاف کشیده می شده است . بر گرداگرد آن نیز محلات شهری بنا بر موقعیت اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی خود قرار می گرفتند و از طریق گذرهای اصلی که معمولاً یک دهانه آنها به بازار ختم می شد و دهانه دیگرشان به یکی از دروازه های شهر ، هر محله به بازار اصلی متصل می گردید .مدارس و مساجد اصلی معمولاً رو به بازار یا گذرهای اصلی باز می شدند . هر محله برای خود متعلقاتی داشت از قبیل : بازارچه ، حمام ، مسجد ، گورستان و …