آموزش و ترویج کشاورزی و نیازهای اطلاعاتی

دانلود پایان نامه

پرسش ششم مربوط به وجود منبعی برای ذکر فهرستی از منابع خاکستری در کتابخانه بود. همان‌طور که آمار نشان داد 9/26 درصد کتابخانه‌ها این منبع را در کتابخانه داشتند و همچنین 25 درصد کتابخانه‌ها تاحدودی همچنین منبعی برای ذکر فهرستی از منابع خاکستری داشتند و مابقی کتابخانه‌ها (1/48 درصد) به این منبع دسترسی نداشتند. پاسخ‌دهندگان منظور از اینکه تاحدودی به منبع مورد نظر دسترسی دارند را به این شکل توضیح دادند که فهرستی از منابع خاکستری در کتابخانه وجود دارد ولیکن این فهرست به صورت کامل شامل همه انواع منابع خاکستری نمی‌شود و ممکن است بعضی از منابع در آن یافت شوند و بعضی دیگر نه. با توجه به اینکه داشتن فهرستی از منابع خاکستری در هر کتابخانه باعث سهولت دسترسی به این منابع می‌شود و عدم وجود این فهرست ممکن است باعث شود که این منابع بدون استفاده بمانند و از آن‌جا که منابع خاکستری آن‌طور که باید شناخته شده نیستند، بنابراین وجود چنین فهرستی از این منابع در هر کتابخانه ضروری به نظر می‌رسد و همان‌طور که از نتایج یافته‌های پژوهش مشخص است درصد زیادی از کتابخانه‌ها فاقد چنین فهرستی هستند.
پرسش هفتم مربوط به آن تعداد از کتابخانه هایی بود که فهرستی برای منابع خاکستری خود داشتند و از آن‌ها خواسته شد که این منبع را در صورت امکان معرفی کنند. همان‌طور که آمار نشان می‌دهد بیشتر کتابخانه‌ها (4/70 درصد) این منبع را پایگاه کتابخانه خود (سیمرغ) معرفی کردند و سایر منابعی که اشاره شد به این ترتیب است:فهرست تازه‌های کتابخانه4/7 درصد، بروشورها 7/3 درصد، کتابشناسی‌ها 7/3 درصد، سایت موسسه 7/3 درصد، سایت مرکز استانی 7/3 درصد، فهرست اطلاعات کتابشناختی 7/3 درصد و7/3 درصد نشریات چاپی که شامل ایندکسی از خلاصه مقالات است. اینکه اکثر کتابخانه‌ها فهرست منابع خاکستری را در پایگاه مربوط به کتابخانه دارند و یا داشتن سایر منابعی که مابقی کتابخانه‌ها اشاره کردند، نقطه قوت خوبی است و فراهم آوردن چنین امکاناتی برای استفاده‌کنندگان بسیار مفید است و باعث دستیابی سریعتر به منابع مورد نظر می‌شود و در وقت استفاده‌کنندگان صرفه‌جویی می‌شود.
پرسش هشتم مربوط به امکان دسترسی به منابع خاکستری از طریق امانت بین‌کتابخانه‌ای و یا اشتراک در خرید منابع خاکستری بود. با توجه به یافته‌های پژوهش، اکثر کتابخانه‌ها (5/63 درصد) امکان دسترسی به منابع خاکستری از طریق امانت بین‌کتابخانه‌ای و یا اشتراک در خرید منابع خاکستری را ندشتند این در حالی است که برقرای ارتباط با نهادها و سازمان‌های مرتبط از طریق امانت بین‌کتابخانه‌ای و یا اشتراک در خرید منابع خاکستری می‌تواند برای کتابخانه‌ها و غنی کردن مجموعه‌هایشان و برآورده کردن نیازهای اطلاعاتی جامعه استفاده‌کننده و انتشار اطلاعات حائز اهمیت باشد. دلیل اینکه در اکثر کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاروزی این امکان وجود ندارد می‌تواند ناشی از عدم توجه به مزیت‌های فراهم‌آوری منابع خاکستری از طریق امانت بین‌کتابخانه‌ای و یا اشتراک در خرید باشد که هم در پایین بردن هزینه‌ها و برآورده کردن نیازهای مراجعین موثر است و هم کمکی برای کتابخانه‌های سازمان‌های مرتبط دیگر در این زمینه می‌شود و از دلایل دیگر که مهم‌ترین دلیل هم است، می‌تواند نبودن خط‌مشی و دستورالعمل مکتوبی در این زمینه باشد.
پرسش نهم مربوط به وجین منابع خاکستری در کتابخانه بود. همان‌طور که آمار نشان داد اکثر کتابخانه‌ها (6/59 درصد) وجین منابع خاکستری را انجام نمی‌دادند. در توضیحات مربوط به نظرهای تکمیلی پاسخ‌دهندگان، در مورد وجین منابع خاکستری نکات قابل توجهی ذکر شده بود. در بین کتابخانه‌ها، کتابخانه‌هایی بودند که عنوان کردند، وجین منابع خاکستری شامل همه انواع منابع خاکستری نمی‌شود مثلا در مورد پایان‌نامه‌ها وجین انجام نمی‌دهند. تعدادی از کتابخانه‌ها اظهار داشتند که در مورد منابع خاکستری به جز پایان‌نامه‌ها، اگر تشخیص داده شود که استفاده‌ای ندارند و به لحاظ محتوایی مفید نیستند، این منابع وجین می‌شوند. با توجه به این مطالب مشخص است که در کتابخانه‌های سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی به وجین منابع خاکستری به‌صورت جدی توجهی نشده است و ممکن است این بی‌توجهی مربوط به محدود بدون این منابع و عدم انتشار آنها در بازار نشر و همچنین نبودن خط‌مشی مکتوب و مدون در این زمینه باشد. ولیکن با توجه به اینکه اکثر منابع اطلاعاتی به مرور زمان و به دلایل مختلف مانند کهنه شدن محتوا قابل استفاده نیستند، برای کتابخانه‌ها ضروری است که منابع غیرقابل استفاده را وجین کنند تا اینکه جا برای سایر منابع تازه‌تر باز شود..
پرسش دهم مربوط به نحوه تهیه و خرید منابع خاکستری بود. یافته‌های حاصل از پژوهش نشان داد که بیشترین نحوه تهیه منابع خاکستری در کتابخانه‌ها (7/82 درصد) از طریق اهداء منابع صورت می‌گرفت. در توضیحاتی که پاسخ‌دهندگان داشتند، تنها کتابخانه مرکزی اظهار داشت که طبق قانون واسپاری همه افراد وابسته به سازمان موظفند که یک نسخه از پایان‌نامه و یا طرح تحقیقاتی خود را به کتابخانه واگذار کنند و مابقی فقط اشاره کردند که اکثر منابع خاکستری یا محصول موسسه مادر مربوط به کتابخانه هستند و یا به‌صورت اهدائی به کتابخانه می‌رسند. در واقع قانون واسپاری در همه کتابخانه‌ها به صورت اجرایی در نیامده است. برای داشتن مجموعه‌ای غنی از منابع خاکستری ضروری است که به همه روش‌های تهیه منابع خاکستری مانند خرید، واسپاری، مبادله و حتی ارتباط مستقیم با سازمان‌های تولیدکننده توجه شود و این بی توجهی به همه روش‌ها در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی با توجه به گفته‌های بعضی از پاسخ‌دهندگان می‌تواند ناشی از عدم توجه به اهمیت منابع خاکستری مانند سایر منابع اطلاعاتی باشد. بنابراین به تدوین برنامه‌ای بلندمدت، دقیق و حساب‌شده و پیگیری مستمر برای فراهم‌آوری همه منابع خاکستری در کتابخانه‌های سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی نیاز است.
4. وضعیت سازماندهی منابع خاکستری در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی به چه صورت است؟
در این پژوهش وضعیت سازماندهی منابع خاکستری در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در یک بخش مورد پرسش قرار گرفت. این بخش شامل 7 پرسش بود. پرسش اول بدین ترتیب بود که منابع خاکستری در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی سازماندهی می‌شوند یا خیر. یافته‌های حاصل از این پرسش نشان داد اکثر کتابخانه‌ها (2/46 درصد) تا حدودی منابع خاکستری را سازماندهی می‌کردند. یافته‌های حاصل از پژوهش طاهری (1380) نشان داد که سازماندهی منابع غیرکتابی (به جز نقشه‌ها) در کتابخانه ملی تاکنون به ‌طور کامل انجام نگرفته است. یافته‌های پژوهش حاضر با این یافته همسو است. همچنین یافته‌های حاصل از پژوهش کهن (1387) نیز نشان داد که سازماندهی همه منابع غیرکتابی در کتابخانه ملی به طور کامل انجام نشده است، این یافته نیز با یافته‌های پژوهش حاضر همسو است. کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی طبق توضیحاتی که در نظرهای تکمیلی پرسشنامه ارائه دادند هنوز به طور کامل منابع خاکستری را سازماندهی نکردند بدین معنا که در مورد انواع منابع خاکستری، سازماندهی متفاوت است مثلا برای پایان‌نامه‌ها و طرح‌های تحقیقاتی سازماندهی به‌طور کامل انجام می‌شود اما انواع دیگر منابع خاکستری در کتابخانه‌ها مانند نامه‌ها، بروشور، اسناد، جزوه و سایر منابع به دلایل مختلف سازماندهی نشده‌اند و یا به طور کامل سازماندهی نشده‌اند. ممکن است از دلایل این امر، عدم توجه به این منابع به عنوان منابع خاکستری و مهم از لحاظ محتوای اطلاعاتی باشد و اینکه چون این منابع به‌طور رسمی وارد بازار نشر و توزیع نمی‌شوند توجه کمی به آن‌ها شده است و لزومی برای سازماندهی این قبیل منابع دیده نشده است. مطلوب است که برای دستیابی به این منابع و جلوگیری از بلااستفاده ماندن آن‌ها به سازماندهی اینگونه منابع توجه کافی شود.
پرسش دوم مربوط به روش سازماندهی منابع خاکستری بود که با توجه به اینکه 41 کتابخانه اظهار داشتند که منابع خاکستری را سازماندهی و یا تاحدودی سازماندهی می‌کنند، روش سازماندهی در این تعداد کتابخانه‌ها (41 کتابخانه) مورد مطالعه قرار گرفت. یافته‌های حاصل از این پرسش نشان داد که اکثر کتابخانه‌ها (4/40 درصد) همه روش‌های سازماندهی (فهرست‌نویسی، نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی) را برای منابع خاکستری انجام می‌دادند و این یکی از نقاط قوت سازماندهی منابع خاکستری در کتابخانه‌های سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی است.
پرسش سوم که مربوط به شیوه‌های سازماندهی منابع خاکستری بود نیز شامل 41 کتابخانه‌ای بود که منابع خاکستری را سازماندهی می‌کردند. یافته‌های حاصل از این پرسش نشان داد که اکثر کتابخانه‌ها (2/73 درصد) منابع خاکستری را هم به شیوه دستی و هم به شیوه کامپیوتری سازماندهی می‌کردند.
در پرسش چهارم کتابخانه‌ها نرم‌افزار مورد استفاده برای سازماندهی منابع خاکستری را ذکر کردند. یافته‌های حاصل از این پرسش نشان داد که اکثر کتابخانه‌ها (9/43 درصد) از نرم‌افزار سیمرغ برای سازماندهی منابع خاکستری استفاده می‌کردند. از آن‌جا که این نرم‌افزار به صورت آنلاین است مزیت‌های زیادی از قبیل سهولت دسترسی به منابع، صرفه‌جویی در وقت استفاده‌کنندگان و همچنین مدیریت بهتر منابع دارد.
پرسش پنجم مربوط به نقش کتابداران در سازماندهی منابع خاکستری بود. یافته‌های حاصل از این پرسش نشان داد که در اکثر کتابخانه‌ها (7/32 درصد) کتابداران نقش زیاد و موثری در سازماندهی منابع خاکستری داشتند که این یکی از نقاط قوت در سازماندهی منابع خاکستری در کتابخانه‌های سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی است. این مورد با پژوهشآزاده و همکاران (1389) که درصد پایین آشنایی کتابداران با خدمات نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی را یکی از دلایل درصد پایین سازماندهی و عدم استفاده از قواعد و ابزارهای آن دانستند، مطابقت ندارد و پژوهش حاضر وضعیت مطلوب‌تری دارد.
پرسش ششم که مربوط به دیجیتالی کردن منابع خاکستری بود بدین صورت مطرح شد که آیا کتابخانه‌ها اقدام به دیجیتالی کردن منابع خاکستری موجود کرده‌اند و یا خیر. یافته‌های حاصل از این پرسش نشان داد که اکثر کتابخانه‌ها (2/71 درصد) اقدام به دیجیتالی کردن منابع خاکستری در کتابخانه کردند. یافته‌های حاصل از پژوهش کهن (1387) نشان داد که از بیشتر منابع غیرکتابی فهرست‌نویسی شده نسخه دیجیتال تهیه شده و قرار است که به مرور زمان که منابع غیرکتابی فهرست می‌شوند نسخه دیجیتال آن نیز تهیه شود و تجهیزات مورد نیاز برای استفاده از این منابع نیز تهیه گردد. یافته‌های حاصل از این پژوهش با این یافته‌ها همسو است.
5. وضعیت اشاعه منابع خاکستری در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی به چه صورت است؟
وضعیت اشاعه منابع خاکستری در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی در یک بخش مورد مطالعه قرار گرفت. این بخش شامل 9 پرسش بود. پرسش اول، دوم، سوم و چهارم مربوط به نحوه دسترسی به منابع خاکستری بود. همان‌طور که یافته‌های پژوهش نشان داد، در مورد دسترسی به همه منابع خاکستری اکثر کتابخانه‌ها (5/61 درصد) تا حدودی امکان این را فراهم کردندکه استفاده‌کنندگان به همه منابع خاکستری موجود در کتابخانه دسترسی داشته باشند بدین معنا که دسترسی به منابع خاکستری محدودیت خاصی نداشته باشد و استفاده‌کنندگان در مواقع مراجعه به کتابخانه امکان استفاده از همه منابع خاکستری موجود را داشته باشند. در این زمینه در توضیحات تکمیلی آمده است که برای کارکنان و اعضاء هیأت علمی این امکان فراهم است که به همه منابع خاکستری موجود در کتابخانه دسترسی داشته باشند و برای افراد دیگر که به کتابخانه‌ها مراجعه می‌کنند طبق شرایط خاص و در صورت صلاحدید مسئولین امکان دسترسی به همه منابع خاکستری وجود دارد.
در 5/38 درصد از کتابخانه‌ها، استفاده‌کنندگان تاحدودی فقط مجاز به استفاده از منابع خاکستری در کتابخانه بودند و اجازه امانت منابع خاکستری در بیرون از کتابخانه را نداشتند. ذکر این نکته ضروری است که طبق توضیحات تکمیلی پاسخ‌دهندگان، بعضی از منابع به طور خاص پایان‌نامه‌ها به بیرون از کتابخانه امانت داده نمی‌شوند ولیکن در مورد مابقی منابع خاکستری در صورت صلاحدید مسئولین، استفاده‌کنندگان مجاز به امانت گرفتن این منابع در خارج از کتابخانه بودند.
6/59 درصد از کتابخانه‌ها تاحدودی این امکان را فراهم کردند که استفاده‌کنندگان مجاز به کپی‌برداری از منابع خاکستری باشند. در این مورد نیز بنا به صلاحدید مسئولین، اجازه کپی‌برداری از منابع خاکستری به استفاده‌کنندگان داده می‌شود.
50 درصد کتابخانه‌ها تاحدودی مراجعه‌کنندگان را از طریق اشاعه گزینشی اطلاعات و آگاهی‌رسانی جاری در جریان منابع خاکستری جاری قرار می‌دادند. در این مورد، بعضی از پاسخ‌دهندگان به این نکته اشاره کردند که در صورت امکان مراجعه‌کنندگان خاص و علاقمند کتابخانه را از طریق پست‌الکترونیکی، در جریان تازه‌ترین اطلاعات در زمینه‌های مختلف از جمله منابع خاکستری تازه قرار می‌دهند.
در تکمیل نحوه دسترسی به منابع خاکستری در کتابخانه‌ها ذکر نکته‌هایی ضروری است که پاسخ‌دهندگان در بخش نظرهای تکمیلی مربوط به بخش اشاعه منابع خاکستری ذکر کردند. منظور از اینکه مراجعه‌کنندگان تا حدودی امکان دسترسی به منابع خاکستری را دارند این است که در مورد استفاده از همه منابع خاکستری در کتابخانه‌ها بدین‌صورت عمل می‌شود که با توجه به نوع استفاده‌کننده و تعریفی که از شرایط دسترسی برای استفاده‌کنندگان شده است، نحوه استفاده متفاوت است بدین معنی که در این کتابخانه‌ها با توجه به شرایط کتابخانه و موسسه مادر و نوع استفاده‌کننده این امکان فراهم می‌شود که استفاده‌کنندگان بتوانند از همه منابع خاکستری استفاده کنند، مجاز به امانت در بیرون از کتابخانه باشند و یا امکان کپی‌برداری از منابع خاکستری را داشته باشند مثلا در مورد اعضای هیات علمی و کارکنان سازمان نحوه دسترسی محدود نیست اما در مورد استفاده‌کننده‌ای که به‌صورت آزاد به کتابخانه مراجعه می‌کند دسترسی محدود است و فقط در صورتی‌که شرایط این استفاده‌کنندگان خاص باشد و از طرف افراد مسئول مجوز داشته باشند، این امکان برای این افراد فراهم می‌شود که با اعمال شرایطی از منابع خاکستری کتابخانه‌ها استفاده کنند. با توجه به یافته‌های حاصل از این پرسش‌ها مشخص است که دسترسی به منابع خاکستری در کتابخانه‌های وابسته به سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی قوانین سخت‌گیرانه‌ای که استفاده‌کننده را محدود کند، وجود ندارد و در این کتابخانه‌ها تعامل بسیاری در بین مراجعین و آن‌ها دیده شد. یافته‌های حاصل از پژوهش کهن (1387) نشان داد که دسترسی به منابع غیرکتابی کتابخانه ملی محدود به شرایط خاصی است و برای استفاده از هر کدام از منابع غیرکتابی شرایطی از قبیل عضویت در کتابخانه، عدم امکان هرگونه تصویربرداری، استفاده از حداکثر 2 تا 5 منبع در یک روز و غیره تعیین شده است. یافته‌های حاصل از پژوهش طاهری (1380) نیز نشان داد که آیین‌نامه استفاده از منابع کتابخانه ملی، پیش‌بینی‌های لازم در مورد امانت دادن مواد اعم از کتابی و غیرکتابی، انجام نگرفته است، لذا مراجعان فقط در محل می‌توانند از مواد استفاده کنند. این یافته‌ها با نتایج حاصل از پژوهش جاری مطابقت ندارد و پژوهش حاضر وضعیت مطلوب‌تری دارد.
همان‌طور که یافته‌های حاصل از پرسش ششم نشان داد، اکثر استفاده‌کنندگان (5/86 درصد) منابع خاکستری در کتابخانه، اعضای هیات علمی در سازمان بودند که ممکن است از دلایل این امر، آشنایی بیشتر اعضای هیأت علمی با چنین آثاری و اینکه خود تولیدکننده این آثار هستند و همچنین آگاهی بیشتر آن‌ها از ارزش محتوایی این منابع نسبت به سایر مراجعه‌کنندگان باشد.
پرسش هفتم مربوط به سایر استفاده‌کنندگان از منابع خاکستری در کتابخانه بود که بدین‌ترتیب نام برده شدند:
دانشجویان از جمله: دانشجویانی که از همکاران هیأت علمی به عنوان مشاور یا راهنما استفاده می‌کنند؛ دانشجویانی که به عنوان کارآموز معرفی می‌شوند؛ دانشجویان سایر دانشگاه‌ها در شهرستان؛ دانشجویان و بهره‌برداران بخش کشاورزی؛ دانشجویان سایر دانشگاه‌های استان‌ مربوط؛ دانشجویان تحصیلات تکمیلی؛
سربازانی که به اداره‌ها معرفی می‌شوند؛
محققینی که خارج از مرکز در زمینه موضوعی مرکز فعالیت دارند؛
کشاورزان؛