استقلال مالی و دسترسی به اطلاعات

دانلود پایان نامه

2-1-4-2-1سال‌های 1945-1960
بعد از جنگ جهانی دوم، پدید آمدن موسسات جدید پژوهشی، که متضمن پیشرفت روند ادبیات خاکستری با پویایی بیشتر بودند، باعث تشکیل مراکز تخصصی برای اداره اطلاعات و کنترل کتابشناختی آن شدند. هدف این مراکز، اشاعه اطلاعات در داخل و خارج، با تکیه بر انتقال فناوری بود. همزمان، در سال 1945 شورای انتشارات جایگزین اداره تحقیق و توسعه علمی آمریکا شد و سال بعد اولین کتابشناسی تحقیقات علمی و فنی را منتشر کرد (دکارواهو، 1383، ص. 338).
در این دوره با شکوفایی قانون صنایع هسته‌ای، تولید منابع خاکستری افزایش یافت. در سال 1946 به موجب قانون انرژی اتمی، کمیسیون انرژی اتمی جایگزین طرح منهتن گردید تا استفاده از انرژی اتمی را مهار و کنترل کند. از برنامه‌های اصلی این کمیسیون، افشای اطلاعاتی بود که در جریان جنگ جهانی دوم در مورد انرژی اتمی پدید آمده بود (همان، ص. 339).
در دهه 1950 رقابت فضایی بین آمریکا و شوروی، کمک به‌سزایی به گسترش منابع خاکستری کرد. در این دهه، به بازیابی اطلاعات، فهرست‌نویسی، برگه‌آرایی، و سیاست‌های اطلاع‌رسانی توجه بیشتری شد. سازمان‌های بسیاری در دنیا – خصوصا آمریکا و انگلیس –برای استفاده از رکوردها و اطلاعات کتابشناختی ایجاد گردید؛ از جمله کمیته اطلاعات علمی و فنیکه به‌منظور حمایت و هماهنگی در اشاعه اطلاعات علمی و فنی تشکیل شد (همان).
2-1-4-2-2 سال‌های1960-1970
در دهه 1960 منابع خاکستری با بهره‌گیری از ابزارهای جدید اشاعه اطلاعات نظیر میکروفیلم و میکروفیش به گسترش بی‌وقفه خود ادامه داد. با افزایش تصاعدی منابع خاکستری، مسئله بازیابی اطلاعات بسیار حادتر شد. این مسئله راه را برای پیدایش اولین نظام‌های ماشینی بازیابی اطلاعات هموار کرد.در این دهه، بخش امانت کتابخانه بریتانیا (که بعدها مرکز تامین مدارک شد) نقش مهمی در اشاعه منابع خاکستری آغاز کرد، به‌طوری که این کتابخانه در اروپا مسئول اصلی گردآوری و اشاعه گزارش‌های موسسات امریکایی بود. بعدها، مرکز رسمی واسپاری اسناد اتحادیه اروپایی شد (همان، ص. 339).
در این زمینه، مطالعات بی‌شماری نظیر گزارش معروف وینبرگ در سال 1963 تحت عنوان “علوم،دولت و اطلاعات: مسئولیت جوامع فنی و دولت در انتقال اطلاعات” انجام شد. وینبرگ توصیه کرد سازمان‌هایی برای گردآوری و اشاعه اطلاعات تاسیس شود که اهمیت منابع خاکستری را به عنوان شیوه‌ای برای اشاعه دانش و انتقال فناوری مورد توجه قرار دهد. همچنین در این دهه کمیته اطلاعات علمی و فنی در امریکا، زیر نظر شورای فدرال علوم و فناوری برای هماهنگی و اشاعه اطلاعات علمی و فنی تاسیس شد.به‌طوری که تاکنون مشخص شده منابع خاکستری عمدتا با پیشرفت علوم فیزیک و نیز پیشرفت‌های فناوری رشد کرده است. در حقیقت، از آنجایی که این‌گونه اسناد فاقد تایید مجلات علمی بسیار مشهور بودند، اصحاب علوم انسانی و اجتماعی با دیده شک و تردید بدان‌ها می‌نگریستند. هر چند جالب استتوجه شود که بعضی از گروه‌های اقلیت مهجور از این نوع متون برای انتشار عقاید خود استفاده می‌کنند. در واقع، این گروه‌ها می‌توانستند از طریق منابع خاکستری عقاید خود را اشاعه و با تبلیغات آن را تعمیم دهند. برای مثال، دانوزیا مالینا در مقاله خود تحت عنوان “منابع خاکستری، مسئله‌ای فمینیستی است: دانش زنان و شبکه تاکید کرد”. مطالبی که به‌صورت غیرتجاری منتشر می‌شود همیشه برای حرکت‌های فمینیستی نقش مهمی داشته است و نقش حساسی در انتقال تجربیات و عقاید زنان در جامعه‌ای که سخن و نوشته‌های آنان با سانسور مواجه بوده، داشته است (همان، ص. 340).
2-1-4-2-3سال‌های 1970-1980
در دهه 1970 توجه زیادی به مدیریت منابع خاکستری شده است. مطالعه روی جنبه‌های گوناگون این منابع از جمله نمایه‌سازی و فهرست‌نویسی، اشاعه و انتشار، بازیابی داده‌ها و نظایر آن افزایش یافت. محور اصلی این توجهات شناسایی منابع خاکستری و تامین دسترسی به آن‌ها بود. اولین همایش‌های تخصصی منابع خاکستری برگزار شد. خصوصا همایش بسیار مهم یورک در دسامبر 1978 تشکیل شد و همکاری بین کتابخانه‌ها و مراکز اسناد اروپایی را پایه‌گذاری کرد که مقدمات پایگاه اطلاعاتی سایگلبود که کمی بعد ایجاد شد. در این همایش، اصطلاح “منابع خاکستری” رسما اعلام و تایید شد و توسط کتابخانه‌ها و مراکز اسناد مهم در امریکا و اروپا مورد استفاده قرار گرفت (همان).
همچنین در این دهه، پایگاه‌های تخصصی پیوسته برای منابع خاکستری ایجاد شد. این پایگاه‌ها، اولین پایگاه‌هایی بودند که بر مبنای اهداف تجاری طراحی شده بودند. در سال 1970 مرکز خدمات ملی اطلاعات فنی جایگزین شورای انتشارات آمریکا شد و به منظور تداوم “کتابشناسی تحقیقات علمی و فنی” اقدام به انتشار “خبرنامه گزارش‌های دولتی” نمود. این مرکز زیر نظر مدیریت فناوری وزارت بازرگانی و با استقلال مالی، به بزرگ‌ترین و مهم‌ترین سازمان تخصصی منابع خاکستری آمریکا تبدیل شد. در حال حاضر، این مرکز اکنون هدایت اطلاعات علمی، فنی، دولتی، مهندسی و تجاری صدها موسسه امریکایی را عهده‌دار است و دسترسی به بیش از دو میلیون فقره از انتشارات در 350 رشته علمی را فراهم می‌کند. تحکیم رشد اقتصادی آمریکا و ایجاد کار از طریق فراهم کردن دسترسی به اطلاعاتی که منجر به نوآوری و اکتشافات می‌شود، ماموریت این سازمان است (همان، ص. 341).
2-1-4-2-4 سال‌های1980-1990
در دهه 1980 پایگاه نظام اطلاعاتی منابع خاکستری تحت مدیریت انجمن اروپایی بهره‌برداری از منابع خاکستری تشکیل شد که کنسرسیومی متشکل از کتابخانه‌ها و مراکز اسناد حقوقی در اروپا بود. این پایگاه چند رشته‌ای، گزارش‌ها، پایان‌نامه‌ها و سایر منابع خاکستری کشورهای عضو را تحت پوشش دارد و با موجودی بیش از 674 هزار رکورد از طریق اینترنت، لوح فشرده یا لوح سخت، قابل دستیابی است. پایگاه، اسناد سال 1980 به بعد در کلیه رشته‌های تحقیق و توسعه، علوم و فناوری، و اقتصاد را دربرمی‌گیرد و سالانه 55 هزار رکورد جدید به آن افزوده می‌شود (همان).
2-1-4-2-5سال‌های 1990 به بعد
دهه 1990 شاهد ظهور اینترنت یا شبکه ارتباطات گسترده جهانی بود. اینترنت همراه با گسترش سریع رایانه‌های شخصی و رواج برنامه‌های واژه‌پرداز، موجب رشد خیره‌کننده منابع خاکستری شد. همان‌طور که قبلا اشاره شد، اسناد الکترونیکی که در شمول منابع خاکستری درآمد سبب جلب توجه کتابداران شد. همچنین از سال 1993 به بعد همایش‌های بین‌المللی منابع خاکستری، هر دو سال یک بار برگزار می‌شود (همان).
اینترنت نیاز دانشمندان و سایر متخصصان را به اشاعه سریع دانش خود و همچنین کسب اطلاع در رابطه با پروژه‌های مطالعاتی و تحقیقاتی در دست انجام، در همه جای جهان را برآورده می‌کند. همچنین مشکلات ردیابی اسناد و دستیابی به آن‌ها از این طریق به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. این تسهیلات موجب افزایش بی‌سابقه انتشار دانش و امکان انتقال به مراتب سریع‌تر فناوری شده است. شایان ذکر است که اینترنت صرفا ابزاری برای انتشار اسناد و یا دسترسی به آن‌ها محسوب نمی‌شود؛ بلکه در ذات خود، یک تولیدکننده عمده منابع خاکستری است. طرح ژنوم انسانی یکی از نمونه‌های خارق‌العاده از همکاری انسان از طریق رایانه، اینترنت و منابع خاکستری است.در اواخر قرن 20 و اوایل قرن جاری، پدیده جدیدی شروع به ظهور کرد. منابع خاکستری که توسط سازمان‌های غیردولتی در کشورهای در حال رشد تولید می‌شد، گستره‌ای از موضوعات را در برمی‌گیرد از جمله محیط زیست، عدالت، فمینیسم، مشکلات بومی، سلح و سیاست، و به‌طور کامل روی اینترنت منتشر می‌شود. گروه زاپاتیستا در مکزیک از فعال‌ترین گروه‌ها در حوزه وب جهانی به‌شمار می‌رود. همین جایی که گروه‌های دیگری هم کار بیان عقاید خود برای جهانیان را آغاز کرده‌اند (همان، ص. 342).
2-1-5انواع منابع خاکستری
ویژگی مشترک و بارز منابع خاکستری این است که به شیوه‌های معمولی تولید و توزیع نمی‌شوند.با توجه به تعاریفی که از منابع خاکستری آمده است و جست‌وجوهایی که پژوهشگر درکتابخانه ملی انجام داده است، می‌توان انواع منابع خاکستری را به این ترتیب معرفی کرد: پایاننامه؛ طرح تحقیقاتی؛ انواع گزارش‌ها شامل گزارش‌های آماری؛ گزارش‌های فنی، گزارش‌های دولتی، گزارش‌های تحقیقاتی، گزارش‌های سفر، گزارش‌های هنری؛ خبرنامه‌؛ وب‌سایت‌؛ گروه‌های بحث الکترونیکی؛ نامه‌های الکترونیکی؛ یادداشت‌؛ کتابشناسی؛ عکس؛ اسناد؛ پوستر؛ نقشه‌؛ مجموعه مقالات و برنامه گردهمایی‌ها؛ استاندارد؛ جزوه؛ بروشور، اسلاید و نظایر آن‌ها.
در جدول 2-1انواع منابع خاکستری معرفی می‌شوند:
جدول 2- 1. انواعمنابعخاکستری
انواع منابع خاکستری
ردیف
پایان‌نامه
1
طرح تحقیقاتی