اسناد الکترونیکی و منابع اطلاعاتی

دانلود پایان نامه

1-6-5 منابع خاکستری
هر منبع اطلاعاتیِ چاپی یا الکترونیکی – اعم از کتاب، نشریه، پایان‌نامه یا خبرنامه – که پس از تدوین و تولید وارد بازار نشر نشود، جزء انتشارات خاکستری محسوب می‌شود. بر این اساس، انتشارات خاکستری منابع اطلاعاتی خاصی هستند که با هدفی خاص و مخاطبی ویژه تولید می‌شوند، اما به دلیل تکثیر در سطح محدود و هدف غیرتجاری امکان دسترسی به آن‌ها در بازار نشر وجود ندارد. انتشارات خاکستری معمولاً از طریق پدیدآور حقیقی یا حقوقی در دسترس علاقه‌مندان قرار می‌گیرند (منصوریان، 30 آبان 1390). انواع منابع خاکستری به این ترتیب است: پایاننامه، طرح تحقیقاتی، گزارش‌ها شامل انواع گزارش‌های فنی، گزارش‌های دولتی، گزارش‌های تحقیقاتی، گزارش‌های سفر، گزارش‌های هنری، گزارشهای آماری، مجموعه مقالات همایش‌ها، خبرنامه، استاندارد، اسناد، وب‌سایت، گروههای بحث الکترونیکی، نامههای الکترونیکی، یادداشت، برنامه همایش‌ها، کتابشناسی، عکس، اسلاید، نقشهها، ترجمه‌های غیرتجاری، یادبود و نظایر آن‌ها.

فصل دوم:
مبانی نظری و
پیشینه‌های پژوهش
2-1 مبانی نظری پژوهش
2-1-1مقدمه
در این فصل، ضمن اشاره به چارچوب و مبانی نظری پژوهش، به بررسی مطالعات و پژوهش‌هایی که در گذشته بر روی منابع خاکستری و مدیریت این منابع انجام گرفته است، پرداخته می‌شود. این فصل شامل دو بخش کلی است: بخش اول شامل تعریف منابع خاکستری، تاریخچه منابع خاکستری، انواع منابع خاکستری و مدیریت منابع خاکستری است. بخش دوم نیز پیشینه پژوهش در داخل، پیشینه پژوهش در خارج و جمع‌بندی پیشینه‌های پژوهش را شامل می‌شود.
2-1-2تعریف منابع خاکستری
کیمیاگری قرون وسطایی با خم شدن روی میزش در زیر نور شمع به تحریر اکتشافاتش می‌پرداخت. هدف او صرفا مکتوب نمودن فعالیت‌هایی بود که در آینده می‌توانست به عنوان یک منبع برای استفاده افرادی قرار گیرد که قصد آگاهی از پژوهش یا ادامه فعالیت او را دارند. سال‌ها بعد هم یک شیمیدان با استفاده از رایانه و واژه‌پرداز، نتایج تجربیات خود را که برای بازبینی جهت یک همکار ارسال می‌شود، یادداشت می‌کند. علی‌رغم وجود قرن‌ها فاصله بین آن‌ها، هر دو با نیت کشف حقایق، توسعه دانش بشری و کمک به بهبود زندگی خود و جوامع آتی در این راه گام برمی‌دارند. امروزه اسناد تهیه شده توسط هر دوی آن‌ها در زمره منابع خاکستری قرار گرفته است. این اصطلاح مطمئنا عجیب و غریب است اما، اصطلاح منابع خاکستری از عادت اروپاییان به استفاده از رنگ‌ها برای نامیدن انواع گوناگون اسناد، گرفته شده است. این اصطلاح در اواخر قرن 19، انتخاب و از دهه 1970 به بعد در آمریکا و اروپا پذیرفته شد. این اصطلاح در کشورهای امریکای لاتین و خصوصا برزیل اخیرا بیشتر به کار گرفته شده، اما به‌طور گسترده پذیرفته نشده است (دکارواهو، 1383، ص. 335).
اسنادی که به نوعی غیررسمی تولید می‌شوند و دانش بشری را ذخیره و منتقل می‌کنند در زمره این گونه “منابع” قرار می‌گیرند. بررسی روند این منابع از سال‌های اولیه قرن بیستم تاکنون، تصویر خوبی از پیشرفت این منابع و نیز نحوه تاثیر آن بر جامعه کنونی ارائه می‌کند (همان، ص. 336).
اسنادی که به نوعی غیر رسمی تولید می‌شوند و دانش بشری را ذخیره و منتقل کنند در زمره منابع خاکستری قرار می‌گیرند (اصنافی، 1392، ص. 11).
از نظر کوراس، منابع خاکستری می‌تواند برای عموم تهیه شود؛ اما عامه‌پسند نبودن محتوی، عدم نظارت جدی بر نشر و دسترسی‌پذیر نبودنشان از راه‌های معمول اشاعه، ردیابی و تهیه آن‌ها را دشوار می‌کند. علاوه بر این، این اسناد انواع بسیار گوناگون دارند و از منابع بازنگری نشده پیش از چاپ تا اسنادی با محتوی بسیار تثبیت شده را در برمی‌گیرند (دکارواهو، 1383،ص. 337).
از نظر وود منابع خاکستری “منابعی هستندکه از طریق فروش قابل دستیابی نیستند”. همان‌طور که در طرح عملیاتی اطلاعات منابع خاکستری در 18 ژانویه 1995 اشاره شده، از نظر “گروه کاری منابع خاکستری بین‌سازمانی”این مواد، منابع داخلی یا ظاهرا خارجی هستند که عموما از طریق مجراهای تخصصی در دسترس قرار می‌گیرند و قادر به ورود به مجاری عادی دسترسی و یا نشر و توزیع نیستند. همچنین در زمره منابع تحت پوشش برنامه‌های کنترل کتابشناختی و یا فراهم‌آوری منابع کتابفروشان یا کارگزاران اشتراک قرار نمی‌گیرند (همان).
از نظر پابلاسییون، منابع خاکستری اسنادی ناپایدار و نامرئی هستند (به عبارت دیگر، در فهرست ناشران، کتابفروشان و کتابخانه‌ها دیده نمی‌شوند) و ردیابی آن‌ها دشوار است. در حالی که اکثرا دارای اطلاعات مرتبط و مهمی هستند (همان).
در سومین کنفرانس بین‌المللی منابع خاکستری در سال 1977 در لوکزامبورگ، منابع خاکستری به عنوان منابعی تعریف شد که در کلیه سطوح دولت، دانشگاه، صنعت و تجارت به‌صورت چاپی یا الکترونیکی، اما بدون نظارت ناشران تجاری تولید می‌شود. با این تعریف، اسناد الکترونیکی برای اولین بار، پا به دنیای منابع خاکستری نهاد (همان).
2-1-4تاریخچه منابع خاکستری
رشد منابع خاکستری نمایانگر افزایش روزافزون تولید اسناد به‌صورت “غیررسمی” است و تشکیل مرکزی برای کنترل و توزیع آن‌ها، همگام با پیشرفت فناوری در قرن گذشته توسعه یافته است. عامل و نیروی پیش برنده این فرایند، دانشمندانی بودند که به علنی کردن یافته‌های خود به‌طور سریع و غیررسمی تمایل داشتند. به نظر می‌رسد در مراحل اولیه، این تحول با انقلاب صنعتی پیوند داشته و پیشرفت صنایع هوایی نیز به آن سرعت بخشید. این مرحله با ورود به قرن بیستم، جنگ جهانی دوم را پشت‌سر گذاشت. ذکر این نکته حائز اهمیت است که “گزارشات”، از اسناد اصلی و جالب این دوره به‌شمار می‌رود و این دلیل اطلاق “متون گزارشی” بدان‌ها بود، و اصطلاح منابع خاکستری تنها چند سال بعد در دهه 1970 در مورد آن‌ها به‌کار رفت (همان، ص. 338).
پیدایش منابع خاکستری ریشه در انقلاب صنعتی دارد. پیشرفت صنعت هوایی به آن سرعت بخشیده است. پیدایش جنگ جهانی دوم و استفاده روزافزون از گزارش‌ها و اسناد، به این منابع اهمیت بخشید و تولید آن‌ها را افزایش داد (اصنافی، 1392، ص. 9).
2-1-4-1جنگ جهانی دوم
در این دوره، آمریکا، انگلستان و به‌خصوص آلمان کوشش‌های بسیاری جهت افزایش فعالیت‌های پژوهشی در گستره وسیعی از حوزه‌های دانش از قبیل تغذیه، سلاح، پوشاک، وسایل نقلیه، هواپیما، انواع دستگاه‌ها (تصویری، الکترونیکی و غیره)، کشتیرانی، دریانوردی و مانند آن، انجام دادند. ضرورت‌های دوران جنگ باعث انتشار سریع نتایج این طرح‌های پژوهشی بین مراکز و افراد ذی‌صلاح و علاقه‌مند شد. این فشارها منجر به افزایش سریع میزان تولید منابع خاکستری و تشکیل مراکزی برای ترویج و کنترل آن‌ها شد. نمونه بارز آن دفتر تحقیق و توسعه علمی امریکا است که در سال 1941، به منظور اشاعه نتایج تحقیقات و تسریع کاربرد آن‌ها در طرح‌های دفاع ملی تشکیل شد (دکارواهو، 1383، ص. 338).
2-1-4-2سال‌های پس از جنگ
به این دلیل که تاریخچه منابع خاکستری در سال‌های پس از جنگ در پژوهش الیزابت ماریاراموس به صورت کاملا منظم و به تفصیل آمده بود و پژوهشگر در منبعی دیگر این تاریخچه را به صورت منظم، نیافته است، به همین دلیل، در ادامه از یک منبع استفاده شده است.