خلیج فارس و دریای عمان و اثرات زیست محیطی

دانلود پایان نامه

با استخراج هر چه بیشتر از معادن و عمیق و وسیعتر شدن فضای عملیاتی آنها، وسعت زمینهای تحت تاثیر فعالیتهای معدنکاری به ویژه انباشتگاههای باطله، روز به روز افزایش مییابد؛ بنابر این ضرورت انجام بازسازی معدن نیز بیشتر می‌شود. جهت بازسازی یک معدن به منظور هر نوع استفاده بعدی، انتخاب و کاشت گونههای گیاهی یکی از مراحل مهم است. به همین دلیل است که امروزه برای صدور مجوز یک پروژه معدنی قبل از هر چیز مطالعات ارزیابی زیست محیطی (EIA) پروژه موردنظر را میخواهند و با توجه به آن پروانه را صادر میکنند. می‌توان با تغییر روش استخراج یا یک طرح بازسازی مناسب برای یک پروژه معدنی، اثرات زیست محیطی آن را به حداقل رسانید. گنبدهای نمکی با دارا بودن مقدار زیادی نمک به دلیل شور کردن آبهای شرب و کشاورزی منطقه پدیدهای مخرب محسوب می‌شوند چه برسد به اینکه با حفاری و کندوکاو به منظور استفاده از سایر منابع آن دستخوش تغییر شوند؛ که در اینصورت بایستی اقدامات لازم برای جلوگیری از زیانهای بیشتر انجام شود. تبدیل نقاط حفاری شده به استخرهای طبیعی و محلی برای تجمع آب باران به منظور ایجاد مکان تفریحی برای مردم منطقه از جمله این اقدامات محسوب می‌شود.
یکی از مهمترین محدودیتهای منابع آبهای سطحی در ایران، مشکل شور شدن بر اثر عوامل طبیعی مختلف است. از جمله این عوامل سازندهای زمین‌شناسی شور مخصوصا گنبدهای نمکی است. لذا در استانهایی از کشور که رخنمون گنبدنمکی وجود دارد و آبهای سطحی از مجاورت آنها عبور می‌کند، با تغییر در کیفیت آبهای سطحی و زیرزمینی مواجه هستیم. استانهای فارس، هرمزگان، خوزستان و سمنان که بیشترین گنبدهای نمکی ایران را در خود جای دادهاند، با این مشکل روبرو می‌باشند. رودخانه شور دهرم از جمله مهمترین منابع آب سطحی در استان فارس است که از زیر حوضه‌های رودخانه ̋ مند ̏ می‌باشد که جزئی از حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان محسوب می‌شود. شعبه اصلی رودخانه از میان گنبدنمکی دهرود عبور می‌کند، پس از آن رودخانه فصلی ̋ کنار سیاه ̏ با عبور از گنبدنمکی کنار سیاه به آن میپیوندد و در نهایت شاخه ̋ خوراب ̏ با عبور از گنبدنمکی خوراب به شعبه اصلی رودخانه میپیوندد. در مجموع حدود 95 درصد از شوری رودخانه از سه گنبدنمکی ذکر شده تأمین می‌شود و به همراه سازندهای تبخیری شور و چشمه های شوری که خود از گنبدهای نمکی سرچشمه می‌گیرند، به طور متوسط سالانه در حدود 170000 تن املاح که بیش از 70 درصد آن را نمک تشکیل می‌دهد وارد رودخانه شده و آب آن را چه از لحاظ شرب و چه از لحاظ کشاورزی غیر قابل مصرف می‌کند. در صورت تغییر مسیر بخشی از رودخانه که از گنبدنمکی دهرود عبور می‌کند و جلوگیری از ورود چشمههای شور به آن، تا حدود زیادی از شدت شوری رودخانه کاسته می‌شود، به نحوی که بتوان در فصل زمستان از آب آن جهت مصرف کشاورزی به طور محدود استفاده کرد. گنبدنمکی داراب باعث کاهش کیفیت در بعضی چشمههای کارستی شده و کیفیت قسمت سطحی آبهای زیرزمینی دشت مجاور را کاهش داده، به طوریکه دشت شوره زار شده‌است، ولی اثر آن بر روی کاهش کیفیت آب چشمه زیاد نیست و می‌توان از آب آن در کشاورزی استفاده کرد. در یک مطالعه محلی در مورد گنبدنمکی سروستان، جهت کاهش اثرات مخرب گنبدنمکی بر آبهای زیرزمینی دشت، راه حلهایی پیشنهاد شده‌است، از جمله می‌توان پمپاژ آبهای کارستی منطقه قبل از آلوده شدن، ایجاد قنات در مجاورت گنبدنمکی و زهکشی کردن آبهای شور و آلوده و جلوگیری از ورود آنها به دشت منطقه مورد نظر، ایجاد حوضچههای تبخیر در اطراف گنبد و هدایت آبهای شور به درون آنها را نام برد. البته برخی از این راهحلها را می‌توان جهت کاهش تأثیر گنبدهای نمکی مناطق دیگر بر روی آبهای سطحی آن مناطق در نظر گرفت.
2-22- اهمیت اقتصادی گنبدهای نمکی
از نظر فلززایی و وجود مواد رادیواکتیو می‌توان به رگههای باریم، استرانسیوم، سدیم، پتاسیم و اورانیوم اشاره کرد، اما آنچه که اهمیت گنبدهای نمکی را دو چندان می‌کند وجود 90 درصد ذخائر نفت و گاز همراه با آنهاست. علاوه براین، ذخایر قابل توجهی از نمک طعام، انیدریت، پتاس، گوگرد، اکسیدهای آهن (لیمونیت، الیژیست و …) و باریت نیز وجود دارد. صنایع نساجی، غذایی، دارویی، صنعت سیمان و گچ و صنایع شیمیایی از نمک طعام استفاده میکنند. با راهاندازی طرح اکتشاف پتاس در سازندهای تبخیری ایران، دو تیپ از گنبدهای نمکی دارای پتانسیل پتاس تشخیص داده شد:
1- گنبدهای نمکی شمال غرب کشور، مربوط به سازندهای تبخیری میوسن ایران
2- گنبدهای نمکی زاگرس، مربوط به سازندهای تبخیری پرکامبرین-کامبرین ایران
در این راستا گنبدنمکی ایلچاق واقع در استان زنجان و گنبدنمکی پل در شرق بندر خمیر واقع در استان هرمزگان، انتخاب شدند. بررسی‌های اکتشافی بر روی این دو گنبدنمکی سبب کشف دو کانسار بسیار ارزنده پتاس سنگی برای اولین بار در کشور گردید. گنبدهای نمکی اصولا منبع اصلی پتاسیم جهان هستند. از مهمترین کاربردهای این ماده با ارزش به عنوان کود شیمیایی در صنایع کشاورزی است. صنایع تولیدکننده پتاس تنها در کشورهای معدودی متمرکز شده‌است و حدود 15 کشور در جهان تولید کننده پتاس هستند. خاک سرخ در بسیاری گنبدها از جمله هرمز و گچین قابل بهره‌برداری است. اساسا گنبدهای نمکی از دو بخش هسته و سنگپوش تشکیل شدهاند. سنگپوشها دارای انواع سنگ‌های رسوبی از جمله گچها، مارنها، آهک‌ها و ماسه‌سنگ می‌باشند و بخش هسته مملو از کانی نمک است.
2-23-روش‌های مطالعه گنبدهای نمکی
جهت مطالعه دقیقتر گنبدهای نمکی به جز روش‌های صحرائی و بازدیدهای سطحی، روش‌های تکمیلی استفاده از عملیات ژئوالکتریک، گرانیسنجی، الکترومغناطیس و لرزهای است (جاروسلا و بارتلا، 1990). یکی از روش‌های مطالعه گنبدهای نمکی استفاده از مقاطع لرزهای است. در شکل (2-11) یک مقطع لرزهای را میبینید که گنبدنمکی در آن به طور مشخصی نشان داده شده‌است:
شکل 2-11- مقطع بدست آمده از گنبدنمکی توسط عملیات لرزهای.
2-24-واحدهای چینه‌شناسی منطقه
در این قسمت با استناد به نقشه زمین‌شناسی 1 به 100 هزار لار، واحدهای چینه‌شناسی منطقه به ترتیب از قدیم به جدید توضیح داده شدهاند.
2-24-1-پرکامبرین پسین
قدیمیترین واحد سنگی منطقه، سازند نمکی هرمز است که در منطقه لار در اثر فرایند دیاپیریسم به صورت چندین گنبدنمکی (از جمله کرمستج، سیاه‌تاق، چاهل و دهکویه) در سطح پدیدار گردیده است. همبری این سازند با برونزد واحدهای پیرامون خود با ناهنجاری کامل همراه می‌باشد. این ناهنجاری نتیجه تاثیر عوامل زمینساختی و جنبشهای مواد نمکی است. پارهای از برونزدهای سازند نمکی هرمز در منطقه بر پایه تفاوت در ویژگیهای نسبی سنگ‌شناختی و مورفولوژی، به دو بخش تقسیم شدهاند.
بخش 1: این بخش غالبا دربرگیرنده مارن‌های قرمز، سبز و بنفش تکتونیزه با زمینهای از ژیپس و نمک (هالیت) است. آثار جنبشهای نمکشاری در این بخش به خوبی قابل ردیابی است.
بخش 2: ترکیبی درهم ریخته و به شدت تکتونیزه از آهک‌های تیره، دولومیت، مارن‌های بنفش روشن، اولیژیست، قطعات سنگ‌های آذرین (مانند گابرو، بازالت، اپیدوت و آمفیبولیت)، سیلیسهای دولومیتی، کوارتزهای دودی و تکه سنگ‌های بیگانه با سن نامشخص در زمینه‌ای از نمک و کمی ژیپس. این بخش کلاهک گنبد را شامل می‌شود.
2-24-2-مزوزوئیک
2-24-2-1-گروه خامی
آهک‌های ضخیم و تودهای، چهره ساز با رنگ خاکستری تا خاکستری تیره که برونزد آن در گستره مورد نظر درکنترل زمین ساخت نمک (salt tectonic) نیز می‌باشد.
2-24-2-2-گروه بنگستان
بر اساس گزارش جیمز و وایند (1965)، از آلبین تا کامپانین، یک چرخه رسوبی از سازندهای کژدمی، سَروَک، سورگاه و ایلام را می‎توان در زاگرس شناسایی کرد. به مجموعه سازندهای یاد شده گروه بنگستان نام داده شده که نام آن از کوه بنگستان در شمال بهبهان گرفته شده‌است. در منطقه مورد مطالعه این گروه شامل آهکهای رسی، آهکهای برشی و پیزولیتی ضخیم به رنگ خاکستری، قرمز مایل به قهوهای، گاه زرد همراه با افقهایی از ترکیبات آهندار و تراکم چشمگیر از آثار رودیست در بخش بالایی ردیف می‌باشد و در شمال گنبد کرمستج دیده میشود.
2-24-2-3-سازند گورپی
از دیدگاه سنگ‌شناختی این سازند دربرگیرنده مارن‌های میان لایه تا نازک لایه همراه با تناوبی از آهک‌های رسی می‌باشد که در بیشتر نواحی زاگرس به دلیل زودفرسا بودن سیمای آن فرسوده است. رسوب‌های سازند گورپی با ناپیوستگی فرسایشی بر روی آهکهای گروه بنگستان قرار گرفتهاند. این همبری با افقی از ترکیبات آهندار همراه می‌باشد. بخشی از این سازند در مرکز تاقدیس کوه-بورخ توسط سازند تاربور احاطه شده‌است.
2-24-2-4-سازند تاربور