روانشناسی – الگو‎یابی معادله ساختاری: اندازه‎گیری اثر واسطه‎گر

اثر غیر مستقیم، رابطه بین یه متغیر نهفته جداگونه و متغیر نهفته وابسته که از راه یک یا چند متغیر نهفته واسطه‎گری می‎شه. واسطه‎گری ممکنه کامل۹ یا نسبی۱۰ باشه. اگه روابط مفروض مشتمل

بر اثرات مستقیم و غیر مستقیم بـاشد، واسطـه‎گری نسبیه و اگه فقطً اثـرات غیر مستقیم فرض شن،

واسطه‎گری کامله (همون منبع).

قبل از بیان روش‎های اندازه‎گیری اثر واسطه‎گر، اشاره می‎کنیم که هر چند معمولاً اثر غیر مستقیم و واسطه‎گر برابر هم درنظرگرفته شده‎ان،  بعضی مؤلفان (مثلا، هولم بک[۱]،۱۹۹۷) می گن که در بهره‎گیری از الگویابی معادله ساختاری واسه آزمون اثرهای واسطه‎گر مهمه که بین اثرهای غیر مستقیم و واسطه‎گر تفاوت قائل شد؛ به این معنا که ممکنه اثر غیر مستقیم با معنی باشه ولی معیارهای اثر واسطه‎گر وجود نداشته باشه.

روشی که به‎طور گسترده واسه امتحان واسطه‎گری مورد استفاده قرار گرفته، روش قدم‎های علّیه که در آثار سنتی بارون وکنی (بارون و کنی، ۱۹۸۶؛ کنی و بقیه، ۱۹۹۸؛ جود و کنی، ۱۹۸۱الف، ۱۹۸۱ب، نقل از مک کینون و بقیه، ۲۰۰۷) نشون داده شده. طبق این روش، چهار قدم هست که با سه معادله رگرسیون انجام می‎شه و براساس اون تعیین می‎شه که یه متغیر (مثلا، پشتیبانی اجتماعی) رابطه بین یه متغیر پیش‎بینی‎کننده (مثلا، شرایط مشاوره) و یه نتیجه (مثلا، بهزیستی) رو واسطه‎گری می‎کنه (شکل‎های ۱ـ۳ الف و ۱ـ۳ ب) (نقل از فریژر۴، تیکس۵و بارون۶، ۲۰۰۴).

 

راه پ
متغیر پیش‎بینی‎کننده(شرایط مشاوره)
متغیر نتیجه 

(بهزیستی)

شکل ۱ـ۳ الف
متغیر واسطه‎گر(پشتیبانی اجتماعی)
متغیر پیش‎بینی‎کننده(شرایط مشاوره)
متغیر نتیجه(بهزیستی)
شکل ۱ـ۳ ب
راه الف الف الف
راه ب
راه پ

شکل ۱ـ۳ نمودار مسیرها در الگوهای واسطه‎‎گر ( اقتباس از فریژر و بقیه، ۲۰۰۴، ص. ۱۲۶)

 

فریژر و بقیه (۲۰۰۴) این قدم‎ها رو به توضیح زیر توضیح میدن:

۱ـ رابطه با معنی بین پیش‎بینی‎کننده و نتیجه (راه پ در شکل ۱ـ۳ الف)؛

۲ـ رابطه با معنی بین پیش‎بینی‎کننده و واسطه‎گر (راه الف در شکل ۱ـ۳ ب)؛

۳ـ رابطه با معنی واسطه‎گر و متغیر نتیجه (راه ب در شکل ۱ـ۳ ب)، این رابطه برآورد می‎شه در حالی
که اثرات پیش‎بینی‎کننده بر نتیجه کنترل می‎شه؛

۴ـ نیرومندی رابطه بین پیش‎بینی‎کننده و نتیجه به‎طور معناداری کاهش می‎یابد؛ وقتی که واسطه‎گر به
الگو اضافه شه (مقایسه راه پ در شکل ۱ـ۳ الف با راه پ” در شکل ۱ـ۳ ب). اگه پشتیبانی اجتماعی یه واسطه‎گر کامل باشه، رابطه بین شرایط مشاوره و بهزیستی از صفر متفاوت میشه، پس از اینکه پشتیبانی اجتماعی وارد الگو می‎شه. اگه پشتیبانی اجتماعی یه واسطه‎گر نسبی باشه، که بیشتر احتمال داره این‎طور باشه، رابطه بین شرایط مشاوره و بهزیستی به‎طور معناداری کمتر میشه، وقتی که پشتیبانی اجتماعی وارد الگو می‎شه اما هنوز بیشتر از صفر میشه.

همون‎طور که کنی و همکاران (۱۹۹۸، نقل از وو و سومبو، ۲۰۰۸) اقرار دارن این روش چهار گامی، آزمون آماری مستقیم واسه اثر واسطه‎گری نیس بلکه ابزاریه واسه تشخیص اینکه اثر واسطه‎گر هست یا نه. در واقع، با این روش نمی‎توان معناداری اثر واسطه‎گر رو سبک و سنگین کرد.

یه روش مورد استفاده واسه امتحان معناداری اثر واسطه‎گر (ab) آزمون سوبل۱[۲](۱۹۸۲) بوده که مستقیماً معناداری ab رو نسبت به پخش بهنجارZ با بهره گرفتن از خطای استاندارد اثر واسطه‎گر می‎سنجد. اینجوری که پس از تقسیم حاصل ضرب دو ضریب غیر استانداردی که مسیرهای واسطه‎گری رو تشکیل میدن، بر خطای استاندارد این حاصل ضرب، نسبت به‎ دست اومده با جدول پخش بهنجار مقایسه می‎شه؛ اگه نسبت به‎ دست اومده بزرگ‎تر از ۹۶/۱ باشه، نتیجه گرفته می‎شه که اثر واسطه‎گر معناداره. فواصل اطمینان واسه اثر واسطه‎گر هم مورد استفاده قرار گرفته که به همون نتیجه‎گیری منجر شده (لاک وود۲

و مک کینون، ۱۹۹۸؛ وو و سومبو، ۲۰۰۸).

مک کینون و بقیه (مک کینون، لاک وود، هافمن۳، وست و شیت۵، ۲۰۰۲؛ هویل۶و مک    کینون،۱۹۹۷، نقل از وو و سومبو، ۲۰۰۸) نشون داده‎ان که توان آماری آزمون سوبل کمه؛ چون وقتی حجم نمونه کوچکه، پخش ab از پخش نرمال دور می‎شه. واسه موفق شدن بر این مشکل، مک کینون آماره Z’ رو جفت و جور کرده که با اون می‎توان اثر واسطه‎گر (ab) رو آزمون کرد. جدول Z’ از پخش نمونه‎گیری تجربی واسه مجموعه گسترده ارزش‎های a و b حاصل شده. براساس این پخش‎های تجربی، ارزش‎های بحرانی واسه سطح معناداری متفاوت تعیین شده‎ان. جداول این ارزش‎های بحرانی رو به شکل الکترونیکی در http://www.public.asu.edu/~davidpm/ripl/methods.htm می‎توان یافت. در تحقیق الان، واسه تعیین معناداری اثر واسطه‎گر از این روش سود جسته‎ایم. در این روش، که به آزمون نامتقارن پخش حاصل‎ضرب[۳] معروفه، ضریب واسطه‎گری به عنوان حاصل ضرب دو راه غیراستاندارد، که راه واسطه‎گری فرضی رو تشکیل میدن، محاسبه می‎شه. بعد، ۹۵ درصد فاصله اطمینان در دور و بر این ضریب، برآورد می‎شه. اگه این فاصله شامل صفر نگردد، واسطه‎گری نسبی فرض می‎شه. مک کینون و بقیه (۲۰۰۲، نقل از شوارتز و بقیه، ۲۰۰۶) فقط به واسطه‎گری نسبی اقرار دارن و دلیل آوردن می‎کنن که واسطه‎گری کامل وجود نداره.

مک کینون و بقیه (۲۰۰۷) در تأیید صحت و دقت این روش اعلام می‎کنن که فواصل اطمینان، که به وسیله روش پخش حاصل ضرب محاسبه می‎شه، نامتقارن و منطبق با پخش بینظم اثر غیر مستقیم‎ان. این محققان برنامه کامپیوتریPRODCLIN رو معرفی کرده‎ان که به شکل الکترونیکی در www.public.asu.edu/~davidpm/ripl/prodclin واسه سهولت بهره‎ورداری محققان از این روش هست. این برنامه، فواصل اطمینان واسه اثر غیر مستقیم رو بر مبنای پخش حاصل ضرب محاسبه می‎کنه. در تحقیق الان واسه تعیین معناداری اثر واسطه‎گر پریشونی و گیجی هویت از این برنامه کامپیوتری که مک کینون (رابطه شخصی، ۱۳ جولای، ۲۰۱۰) اون رو معرفی کرده، استفاده کردیم.

۱٫ Holmbeck, G. N.۳٫ Tix, A. P.
۲٫ Frazier, P. A.۴٫ Barron, K. E.

 

۱٫ Sobel, M. E.۳٫ Hoffman, J. M.۵٫ Sheets, V.
۲٫ Lockwood, C. M. ۴٫ West, S. G.۶٫ Hoyle, R. H.

 

 

  1. Asymetric Distribution of Product Test