منابع استرس شغلی و تغییرات اجتماعی

دانلود پایان نامه

به طور خلاصه می‌توان منابع استرس شغلی را به سه دسته تقسیم کرد:
عوامل و منابع فشار زای سازمانی
عوامل و منابع فشارزای محیطی (غیر سازمانی)
عوامل و منابع فشارزای فردی
2-14-1 عوامل و منابع فشار زای سازمانی
یک محیط اداری و سازمانی خوب شامل محیطی است که در آن علاوه بر بالا بودن بازدهی و کسب کارایی مطلوب، به سلامت جسمانی و روانی کارکنان هم توجه شود و مسئولان و مدیران همانطور که به کارآیی و بهره‌وری می اندیشند و بر آن تاکید می‌ورزند به سلامت روانی کارکنان نیز توجه داشته باشند. اما این مساله کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد و گاه خود سازمانها و مؤسسات، سیاستها، تصمیمات اتخاذ شده، عملکردها و فراینده‌های حاکم بر آنها منشاء بسیاری از پریشانی‌ها و ناراحتی‌های روحی و روانی افراد بوده، سلامت روانی آنها را تحت‌الشعاع قرار داده و یا به طور جدی به مخاطره می‌اندازند عوامل عمده و کلان سازمان را لوتانز (2012) تحت چهار عنوان کلی در ذیل نامبرده‌است که اکثر این عوامل فشارزا در سازمانهای بزرگ و پیچیده دیده می‌شوند:
سیاست‌های سازمانی مانند ملاحظات غیرعادلانه و دلبخواه در بررسی عملکردها، نابرابری در پرداخت‌ها، مقررات انعطاف‌ناپذیر، نوبت‌های کاری غیرثابت، وجود ابهامات، جابجایی‌های مداوم و شرح وظایف غیرواقعی؛
ساختارهای سازمانی نظیر تمرکز، عدم مشارکت کارکنان در تصمیم‌گیری‌ها، امکانات اندک برای پیشرفت، صوری بودن اکثر کارها، نیاز به تخصص‌های ویژه، اتکای متقابل واحدها به یکدیگر، تضاد صف و ستاد؛
شرایط مادی از قبیل ازدحام و فقدان امکانات برای تنها کار کردن، سر و صدا، گرما یا سرمای شدید، آلودگی هوا، خطرات ایمنی، نور نامناسب؛
فرایندها مانند ارتباطات ضعیف، بازخورد ضعیف/ ناکامی در عملکرد، هدف‌های مبهم/ متضاد، اندازه‌گیری غیردقیق/ مبهم عملکرد، سیستم‌های نظارتی غیرعادلانه، اطلاعات ناکافی (لوتانز، ترجمه سرمد، 1372)
علاوه بر عوامل سازمانی فوق، منابع فشارزای دیگری مانند آنچه در ذیل بدانها اشاره خواهدشد، وجود دارند:
2-14-1-1 رئیس یا مدیر
یکی دیگر از منابع عادی و معمولی ایجاد فشار روانی و ناراحتی برای کارمندان سازمانها، وجود رئیس یا مدیری است که سیاستها و خط‌مشی‌های وی در سازمان تعقیب و یا بعضاً وضع می‌شود (بارون و گرینبرگ (1990)). محققان چنین اظهار داشته‌اند که جابجایی و تغییر در مدیریت و سرپرستی واحدها و مؤسسات می‌تواند برای کارکنان و کارمندان اثر فشارزایی داشته باشد.
2-14-1-2 ابهام نقش
یکی دیگر از منابع سازمانی شناخته شده فشار روانی، ویژگی‌های نقشی است که فرد در سازمان دارد و این نقش همان چیزی است که توسط سازمان و مؤسسه به فرد واگذار می‌گردد و ممکن است دارای ابهام باشد. ابهام نقش و تضادهای مربوط به آن از جمله عواملی هستند که در بسیاری از محیط‌های کاری وجود دارند، زیرا اغلب مردم دارای چندین نقش مختلف در زندگی هستند و وظایف متفاوتی را در هر کدام از نقش‌ها به عهده دارند، اینگونه افراد در طول زمان به جایی می‌ر‌سند که تقاضاهای یک نقش را با تقاضاهای نقش‌های دیگر در تضاد می‌بینند، به همین دلیل چنانچه نتوانند انتظارات نقش‌های دیگر که عهده‌دار آن هستند را برآورده سازند، دچار فشار روانی می‌گردند (بارون و گرینبرگ، 2011)
2-14-1-3 اضافه نقش یا پُرنقشی
ابزری و سرایداران (1376) فشار کاری یا گرانباری نقش را یکی دیگر از عوامل فشارزا می‌دانند. این حالت زمانی ایجاد می‌شود که فرد در رعایت کمیت و کیفیت کار با تعارض مواجه شود: بدین‌صورت که فرد برای انجام کارهای خود با محدودیت‌های زمانی زیاد روبرو باشد، از طرف دیگر حجم کار هم زیاد بوده و با زمان معین‌شده برای وی تناسب معقولی نداشته باشد (از نظر بُعد کمّی). ولی گاهی این حالت از جنبه کیفی اتفاق می‌افتد یعنی نقشی که فرد ایفاء می‌کند از نظر کیفیت از توانمندی‌های وی فراتر بوده و با توجه به استانداردهای تعیین‌شده با توان فرد متناسب نبوده و از توان او بالاتر است. در این حالت با گرانباری نقش کیفی روبرو هستیم.
2-14-1-4 تفریط نقش
ابزری و سرایداران (1376) تفریط نقش را یکی دیگر از عوامل ایجادکنند? فشار روانی در سازمانها وموسسات دانسته و اظهار می‌دارند همانطور که ازدیاد کار از نظر کمّی و کیفی باعث بروز فشار روانی می‌شود، کاهش کارها و کم‌رنگ بودن نقش فرد در سازمان، یکنواختی و تکراری بودن نقش‌ها نیز می‌تواند در ایجاد فشار روانی مؤثر باشد. چنین وضعیتی زمانی اتفاق می‌افتد که افراد کار و وظایف کمی برای انجام دادن داشته و یا کارهایشان تکراری و یکنواخت است. تفریط نقش نیز در دو بعد کمّی و کیفی بوجود می‌آید. نقش کمّی زمانی نشان داده می‌شود که فرد مدت زمان زیادی وقت دارد ولی از طرفی کارهای او اندک است ولی در وضعیت نقش کیفی، توانایی فرد بیش از حجم و نوع کار بوده و یا کارهای محوله به وی تکراری است و بدیهی است که افراد تمایلی به انجام کارهای تکراری ندارند.
2-14-2 عوامل و منابع فشارزای محیطی (برون سازمانی)
فشار صرفاً به عواملی که در خلال ساعت‌های کاری و در درون سازمان اتفاق می‌افتد، محدود نمی‌گردد و بنظر «ایوان سویچ » و «ماتسون» فشارزاهای برون سازمانی یا محیطی را می‌توان شامل تغییرات اجتماعی، تکنولوژیکی، خانوادگی و مسائل مربوط به آن، جابجایی‌ها، شرایط اقتصادی و مالی، نژاد و طبقه مالی و شرایط زیست‌محیطی و سایر شرایط موجود در محیط‌های زندگی دانست.
این پدیده‌ها و تغییرات اجتماعی و تکنیکی در شیوه‌های زندگی مردم اثرات و تبعات زیادی خواهد داشت، به دلیل اینکه زندگی امروزی مردم سرشار از دویدن، جابجایی و تحرک سریع، شهرنشینی و عوارض آن، ازدحام و تغییر و تحولات روزافزون و. . . است، که همگی آنها دارای قدرت فشارزایی هستند. این درحالیست که بسیاری از تحلیل‌گران به مسائل و مشکلات شغلی و نیروهای بیرونی ایجادکننده فشار روانی توجهی نشان نمی‌دهند، حال آنکه تاثیر این عوامل روز به روز روشن‌تر و شدیدتر می‌گردد (لوتانز، ترجمه سرمد، 1372).
لازاروس و فولکمن به نقل از منشئی (1390) عوامل فشارزای محیطی و برون سازمانی را به سه دسته تقسیم می‌کنند:
عوامل فشارزای فاجعه‌آمیز : به آن دسته از عوامل و رویدادهای غیرقابل پیش‌بینی اطلاق می‌گردد که در یک زمان برای چند نفر یا کل افراد جامعه اتفاق می‌افتد و شامل بلایای طبیعی، فجایع تکنولوژیکی و غیره می‌شوند.