نظریه های جامعه شناسی و اعتیاد به مواد مخدر

دانلود پایان نامه
ساترلند اصطلاح مهم نشینی اتراضی را به عنوان تبینی از رفتار انحرافی به کار برد. هم نشینی اتراضی بر این پیش فرض نباشد است که رفتار انحرافی موروثی و ذاتی نیست و به همان روئی یادگرفته می شود که هر رفتار دیگری آموخته می شود. درفرآیند یادگیری معاشران فرد قواعد حقوقی را به عنوان امور مناسب با نامناسب تعریف می کنند و فرد این تعریف را از آنها یاد می گیرد. شخص به دلیل اینکه در معرض تعاریفی قرار می گیرد که قانون شکنی ها را بر احترام به قانون ترجیح می دهند بزهکار یا جنایتکار می شود. ساترلند به معاشرت با بزهکاران و جنایتکاران با درست کرداران توجه ندارد. بلکه تأکید وی به در موض تعریف هایی مناسب یا مناسب قواعد حقوقی قرار گرفتن است. برای مثال یک فرد ممکن است با تعداد کمی بزهکار معاشر باشد، لیکن این روابط ممکن است به نحوی باشد که فرد در موض الگوهای بسیاری در زمینه بزهکاری قرار گیرد. ممکن است در شبکه روابطی که فرد با بزهکاران دارد برخی از انواع بزهکاری مورد تحسین و برخی دیگر از انواع آن مورد بی اعتنایی قرار گیرد و حتی زشت شمرده شود. برای مثال دزدان حرفه ای ممکن است نسبت به تجاوز به عفت آدمکشی و اعتیاد به مواد مخدر به همان اندازه مردم درستکار نفرت داشته باشند و این اعمال را محکوم نمایند، از طرف دیگر گردش به برخی از انحرافات اجتماعی مظیر تقلب در پرداخت مالیات ممکن است از افراد و محترم و رستکار جامعه آموخته شود. به باور ساترلند انواع الگوهای درستکاری و انحرافات اجتماعی در جامعه وجود دارد، اما توزیع آنها و احتمالی برخورد با آنها بستگی به نظارت اجتماععی دارد. برای مثال هنگامی که به علت مهاجرت و تحولات شهرنشینی جابه جایی مکانی و اجتماعی و بیگانگی در جامعه شهری توسعه می یابد احتمال بیشتر وجود دارد که فرد با الگوهای انحراف اجتماعی برخورد آنها را بیاموزد و به کار برد حال آنکه این احتمال در محیط های کوچک که در آن نظارت اجتماعی شدید است کمتر وجود دارد(پیشین، 96).
نظریه هم نشینی اتراضی که بر یادگیری اجتماعی از طریق هم نشینی با الگوهای رفتار انحرافی تأکید می کند، در چند دهه گذشته رونق فراوان داشته و به عنوان یکی از واقعی ترین نظریه های جامعه شناسی انحرافات برای تبین بزهکاری و جرم با توجه به مؤلفه های روان شناختی – اجتماعی توسعه یافته است( پیشین، 96-97).
2-2-مفاهیم نظری
2-2-1-نظریه فشار
این نظریه رفتارهای انحرافی را نتیجه فشارهای اجتماع می داند که بعضی مردم را وادار به کجروی می کند تعبیر ساده این نظریه، ضرب المثل (فقر باعث جرم می شود ) به موجب این نظریه وجود فراوان فقر در یک ساختار اجتماعی فشارهایی را برای انواع خاص کجروی از جمله نزاع و ستیزه جویی فراهم می کنند(ستوده 1385، 127). نظریه نوین فشارهای ساختاری مفهوم بی هنجاری را بوسیله دورکیم وارد جامعه شناسی کرد دورکیم مفهوم بی هنجاری را جهت روحیه مردم جامعه شهری ابداع کرد .بطورکلی ، بی هنجاری به وضعیت آشفته ای در جامعه گفته می شود که هنجارها از بین رفته یا در تضاد قرارگرفته باشند، جامعه ای که در آن بطور گسترده هنجاری وجود داشته باشد، در خطر متلاشی شدن قرار می گیرد زیرا اعضای آن جامعه برای نیل به مقاصد مشترک خطوط راهنمایی را دراختیار ندارند و اغلب اوقات احساس نگرانی و بی جهتی می کنند. از نظر دورکیم کج رفتاری عملی است که احساسات جمعی را جریحه دار می کند.به عقیده دورکیم با از هم پاشیدگی هنجارها ، بی هنجاری یا یک وضعیت آرزوهای بی حد و حصر بوجود آید از آن جا که این آرزوهای بی حد و طبعاً نمی توانند ارضاء و اشباع شوند، درنتیجه یک وضعیت نارضایتی اجتماعی و دائمی پدیده می آید که سبب اقدامات اجتماعی منفی مثل خودکشی، اقدامات جنایی ، نزاع و غیره می گردد
پس از دورکیم رابرت مرتن (1968) جامعه شناس آمریکایی نظریه خود را بر پایه او تعمیم داد از دیدگاه مرتن نه تنها خودکشی بلکه انواع رفتارهای انحرافی نیز حاصل شرایط بی هنجاری است . از نظر مرتن فرد درنتیجه اجتماعی شدن (جامعه پذیری ) هدفهای مهم فرهنگی و نیز راه‌های دستیابی به این هدفها را که از نظر فرهنگی مورد قبول باشند فرامی گیرد. هرگاه راه‌های مقبول دستیابی به این هدفها برای فرد فراهم نباشد و او ناچار شود راههای دیگری درپیش گیرد ممکن است رفتاری از فرد سرزند که به انحراف اجتماعی منجر گردد(پیشین) بدین ترتیب در اندیشه مرتن نزاع می تواند همچون سایر انحرافات اجتماعی زاینده ساختارهای اجتماعی و فرهنگی باشد.
مرتن چهارمین نوع انحراف را که ممکن است در این فرایند پدید آید به شرح ذیل بیان می کند.
نوآوری :
معمولاً هنگامی رخ می دهد که افراد متر صد رسیدن به هدفهای مشروع باشند، ولی راههای استفاده موثر از وسایل پذیرفته شده برایشان مسدود باشد. مثلاٌ دزدان دریایی سومالی چون می خواهند مانند دیگران از ثروت هنگفت برخوردار شوند بجای کارکردن به بازداشت کشتیها اقدام و با این کار معیارهای اجتماعی را دگرگون می کنند و به نوآوری روی می آورند.
مراسم گرایی :
مراسم گرایی هنگامی مطرح می گردد که هدفهای پذیرفته شده مجال چندانی برای فعالیت پیدا نمی کنند اما وسایل مشروع رسیدن به این هدفها صمیمانه دنبال می شود ، مراسم گرا از خطرها و ناکامیها احتمالی و رقابت آمیز می گریزد و راههای سالم کارکردن و شیوه ای ساده زیستن را دنبال می کند .مراسم گرایی تا حدودی جنبه انحرافی دارد از این رو برچسب غیرعادی بودن برآن مناسب تر است .
مراسم گرا محکم به وسیله می چسبد و وسیله ای را که دراختیار دارد، کورکورانه به جای هدف می نشاند و تصور می کند که مردم و مراجعان برای مقررات خلق شده اند ، نه مقررات برای مردم . مرتن، تعدادی واژه کلیشه ای مشهور که درباره مراسم گرایان صدق می کند به شرح زیر بیان می کند.
– بی پناه است و خود را درمعرض خطر قرار نمی دهد.
– از ریسک کردن می پرهیزد.
– بلند پرواز نیست ، مایوس هم نیست .
عقب نشینی، انصراف :
وضعیت چگونگی تطابق فرد با اهداف و «وسایل» حالتی است که درآن فرد هم اهداف و هم ارزش های فرهنگی و هم راههای نهادی شده و مقبول رسیدن به آنها را طرد می نماید. درواقع به یک نوع کناره جویی از نظام اجتماعی دست می زند و معمولاً در بین معتادان به مواد مخدر ، الکلی ها ، روان پریش ها ، ولگردها ، خانه بدوشان و … مشاهده می شود این افراد بدلیل عدم توانایی دربرخورد با مشکلات از جامعه جدا شده و به انزوا کشیده شده اند.
شورش، طغیان :
مربوط به حالتی است که در آن فرد به این نتیجه برسد که جامعه موانعی را بر وی تحمیل می کند که مانع رسیدن او براهدافش می شود از این روعلیه جامعه طغیان و سرکشی می کند و درصد دگرگونی هدفهای خود برآید و می کوشد تا وسایل موجود برای رسیدن به آنها تغییر دهد و به اصطلاح گروه های انقلابی تشکیل می دهند و اسطوره جدیدی را تدوین می کنند. بطور خلاصه مرتن درتحلیل خود نشان می دهد که چگونه فرهنگ و ساختار جامعه موجب انحراف میگردد، تاکید بیش از حد جامعه آمریکایی به هدفهای فرهنگی، به قیمت زیر پا گذاشتن راههای متعارف کسب موفقیت تمام شده و تمایل به بی هنجاری را ایجاد می کند. اهمیت تئوری مرتن درآن است که او توجه خود را به جنبه های اجتماعی کجروی معطوف کرده است نه شالوده های بیولوژیکی و فردی آن(فرجاد 1369 ، 237). بدین ترتیب نزاع چون سایر صورکج رفتاری دراندیشه مرتن در درون فرهنگ و ساختارهای اجتماعی پدید می آید یعنی جامعه از طریق شکاف و نارسایی بین اهداف مقبول خود و روش های مقبول رسیدن به آن اهداف فشار عظیمی را برفرد میگذارد و او را به جای همنوایی وادار به کجروی می کند.
جدول شماره ( 1) تئوری فشار ساختاری مرتن
وسایل و اهداف پذیرش اهداف فرهنگی رد اهداف فرهنگی
پذیرش وسایل نهادی شده سازگار سنت گرا
وسایل نهادی شده نوآور انزو طلب
(مرتن 1975، 140) .
جدول شماره ( 2 ) گونه شناسی مرتن درمورد واکنشهای مردم دربرابر فشار ساختاری
مصادیق اهداف وسایل و ابزارنهادی شده شیوه های همسازی