پایان نامه با واژه های کلیدی اعجاز قرآن، ناسخ و منسوخ، تدبر در قرآن

دانلود پایان نامه

مانع فراگیری علم قرآن برای غیر عرب ها می داند. وی حتی استفاده از برخی واژه های کهن در تفاسیر فارسی و عبارات نامفهوم در آن ها را مورد نقد قرار می دهد و در مقدمه تفسیرش هدف و انگیزه خود از تالیف آن را این گونه بیان می کند:
“علم قرآن اصل علوم شریعت است و دانستن آن ضرورت و چون که بعضى از عجم از مطالعه تفاسیر عربیه عاجز بودند و از تفاسیر فارسیه مغلقه نیز بهره تمام نداشتند به واسطه آنکه بعضى از آن به جهت تفاصیل جمیع لغات و مأخذ مشتقات آن و ذکر وجوه ترکیبات باسرها و بیان قرائت عشره و شاذه و سایر متفرعات و ایراد دلایل هر یک از قراء بر آن و غیر آن از سخنان غیر موثوق به که مطالعه آن موجب کلال می شد و بعضى دیگر به جهت کثرت الفاظ فرس قدیم و اسلوب نامربوط و عبارت نامستقیم باعث ملال و برخى دیگر در غایت اختصار که از آن فایده تامه حاصل نمی شد.88”
ایشان در ادامه هدف و انگیزه دیگر خود یعنی تدوین تفسیری که مشتمل بر روایات اهل بیت:باشد اشاره می کند و تفسیر کاشفی را اگر چه به خاطر ایجاز و اختصار می پسندد و به دلیل بلاغت و فصاحت می ستاید، اما چون بر خلاف مذهب شیعه از روایات اهل بیت:چیزی نقل نمی کند آن را به مار زرنگار تشبیه کرده است و می نویسد:
“و تفسیر کاشفى اگر چه به جواهر عبارات بلیغه و لآلى الفاظ بلیغه فصیحه مُحَلّى بود اما چون که موافق روش مخالفین و مخالف مذهب ائمه صادقین:بود در نظر اعتبار به مثابه مار زرنگار می نمود چه ظاهر آن مزین بود به نقوش جمیله و باطنش مملو از سموم عقاید قاتله و با وجود این در غایت ایجاز و اختصار.89”
ملا فتح الله کاشانی در نهایت، انگیزه خود را تدوین تفسیری می داند که برطبق قرائت سبعه بوده و عاری از بحث قرائت به جهت اختلاف در آن و مفید نبودن آن برای عامه باشد، وی می نویسد:
“بناء على هذا به خاطر فاتر این فقیر ضعیف جانى المفتقر الى غفران اللطیف سبحانى ابن شکر اللَّه فتح اللَّه الشریف الکاشانى کساهما جلابیب رضوانه و سقاهما شآبیب غفرانه رسید که (تقربا الى اللَّه تعالى و طلبا لمرضاته العلى) مطالعه تفاسیر عربیه و فارسیه و کتب تواریخ و احادیث و غیر آن از کتب کلامیه و اصول و فروع فقهیه کرده تفسیرى از آن انتخاب نماید که مبتنى باشد بر حل معانى قرآن بر طبق قرائت سبعه که مسلم الثبوت و مجمع علیه جمیع موافق است و متعرض قرائت دیگر نمی شود به جهت تطرق اختلاف در آن و محتوى باشد بر ذکر اسرار و نکات و اسباب نزول آیات و احادیث سید البریات9و اخبار و قصص و حکایات ائمه هدى:و فضل سور و آیات و وجه ارتباط و اتصال آن به یکدیگر و بیان مسائل فقهیه در ضمن تبیین آیات احکام و مناقب اهل البیت:منطوى بر رفع شبهات مخالفان و ابطال مذهب ایشان و در بیان اعراب و لغت بر طریق خیر الامور اوسطها سلوک نماید و بعضى از سخنان ارباب تحقیق را نیز بحیز تحریر درآورد.90”
ملا فتح الله نامگذاری و عدد مجلدات تفسیر خود را نیز هم سو با انگیزه و هدف تالیف تفسیر بیان می کند و در مقدمه تفسیرش این چنین می نویسد:
“و چون مقصد اقصى و مطلب اعلا از این منتخب ایضاح طریق ائمه صادقین:است به حجج واضحه و الزام مخالفین به براهین باهره از این جهت مسمى شد به منهج الصادقین فى الزام المخالفین و بر پنج مجلد ترتیب یافت به جهت ‏موافقت آن به عدد آل عبا اثر تیمن و تبرک پذیرفته‏.91”
از این رو می توان نتیجه گرفت که چون این تفسیر می خواهد از یک سو منهج و روش درستکاران را معرفی کند و از سوی دیگر ابطال نظریات مخالفان و کج اندیشان را وجهه همت خود قرار دهد، به این نام تسمیه شده است.

مباحث مقدماتی
ملا فتح الله کاشانی قبل از ورود به تفسیر در مقدمه تفسیر ابتدا انگیزه نگارش تفسیر و اینکه تفاسیر عربی و فارسی دشوار سبب علم به قرآن نمی شود، را بیان می کند و سپس ده فصل در مقدمات تفسیر و علوم قرآن می آورد این ده فصل عبارتند از:
فصل اول در ذکر اسامى بعضى از قراء قرآن و صحت اسناد ایشان است.
مفسّر در این فصل نام قراء سبعه را ذکر کرده، تاریخ ولادت و وفات آن ها و سند قرائت هر کدام از قراء را بیان می کند.
فصل دوم در ذکر اسامى قرآن و معنى سوره و آیه و وجه تسمیه هر یک.
ملا فتح الله کاشانی در این فصل اسامی قرآن از قبیل”قرآن”، “ذکر”، “فرقان”و “مکتوب” را بیان می کند و وجه تسمیه آنها را نیز ذکر می کند. وی همچنین به حدیثی از پیامبر اشاره می کند که در آن اسامی سور از قبیل “سبع طوال”، “مثانی”، “مائین”، “حوامیم” و “مفصل”، آمده است سپس وجه تسمیه هر کدام از این اسامی را ذکر می کند.
فصل سوم در بیان اصح اعداد آیات قرآنى و فایده معرفت آن
مفسّر دراین فصل عدد کوفی را به جهت اسناد آن به حضرت علی7صحیح ترین عدد معرفی می کند و عدد مکه و مدینه، بصره و شام را به علّت اینکه به هیچ یک از ائمّه:اسناد داده نشده است، صحیح نمی داند.
فصل چهارم در تبیین معنى تفسیر و تأویل قرآن و ذکر اقسام معانى فرقان
صاحب تفسیر منهج الصادقین در این فصل بعد از تعریف تفسیر و تاویل اقسام معانی قرآن از قبیل محکم، نص، ظاهر، مجمل و مفصل را ذکر کرده است و به ناسخ و منسوخ قرآن و عام و مطلق آن اشاره می کند.
فصل پنجم در تفسیر حدیثى که عامه از پیغمبر9روایت کرده‏اند که (نزل القرآن على سبعه احرف کلها شاف کاف)
مفسّر بعد از بیان این حدیث اقوال گوناگون را در مورد آن بیان می کند.
فصل ششم در بیان حدیث (من فسر القرآن برایه و اصاب الحق فقد اخطا)
فصل هفتم در آنکه قرآن مصون است و محفوظ
از زیاده و نقصان
در این فصل بعد از بیان عقاید حشویه و دیگران، با استناد به آیه (إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون)92 ” بى‏تردید ما این قرآن را به تدریج نازل کرده‏ایم و قطعا نگهبان آن خواهیم بود” قرآن را از زیاده و نقصان و تحریف مصون می داند.
فصل هشتم در آنکه قرآن در عهد رسول اللَّه9مجموع و مرتب و مؤلف بود
در این فصل مفسّر، با استناد به اقوال صحابه، جمع و تدوین قرآن را در عصر حیات پیامبر9می داند.
فصل نهم در بیان اعجاز قرآن و خرق عادات و استدلال به آن بر صدق دعوى خاتم پیغمبران
در این فصل نیز مفسّر، با معرفی کتب مشایخ متکلمان، در مورد اعجاز قرآن از قبیل “موضح ایضاح” علم الهدی، اعجاز قرآن و استدلال آن بر صدق دعوی نبوّت پیامبر9را بیان می کند.
فصل دهم در ذکر احادیث و اخبارى که دلالت می کند بر ترغیب قرائت قرآن و دانستن معانى فرقان
این فصل مفصل ترین فصلی است که مفسّر در مقدمه تفسیر خود آورده است و در آن به ذکر روایاتی از ائمه معصومان:و پیامبر اسلام9در ثواب قرائت قرآن، خواندن قرآن با صوت خوش، ثواب قرائت از روی مصحف و قرائت همراه با فهم معانی قرآن و تدبر در قرآن، پرداخته است.93

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   منابع تحقیق با موضوعارتباط با طبیعت، تحلیل اطلاعات، خانه سالمندان

منابع تفسیری
ملا فتح الله کاشانی در تفسیرش از منابع مختلفی بهره گرفته است. وی در مقدمه تفسیرش، منابع تفسیر خود را، تفاسیر عربی و فارسی و کتب تواریخ و احادیث و غیر آن از کتب کلامی و اصول و فروع فقهی، ذکر می کند.
“از تفاسیر عربیه و فارسیه و کتب تواریخ و احادیث و غیر آن از کتب کلامیه و اصول و فروع فقهیه، تفسیرى انتخاب نماید.94”
و در متن تقسیر خویش نیز از منابع مختلف استفاده می کند که گاهی از منابع مورد استفاده خود نامی نمی برد و گاه هم به آن اشاره کرده و نام کتاب یا نام نویسنده را ذکر می کند.

برخی از منابع مورد استفاده ملا فتح الله عبارتند از:
1- تفسیر”جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن ”
اثر شیخ ابو المحاسن حسین بن حسن جرجانى، از مفسّران شیعه در اواخر قرن نهم و مطلع قرن دهم هجرى معروف به سید گازر است. صاحب ریحانه الادب وى را با اوصاف عالم، فاضل، محدث و مفسّر یاد مى‏کند. نام اصلى تفسیر- بنابر آنچه که مؤلف در مقدمه نوشته- جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن است؛ اما به تفسیر گازر نیز شهرت یافته.95
این تفسیر بعداً مورد استفاده ملا فتح اللّه کاشانى قرار گرفته است. منبع اصلى تفسیر گازر روض الجنان ابو الفتوح رازى است و در واقع تلخیص همراه با تغییر و اضافاتى از آن تفسیر مى‏باشد؛ اگرچه مؤلف نامى از تفسیر ابو الفتوح نبرده است. روش تفسیرى ایشان همان روش ابو الفتوح رازى، یعنى اجتهادى است و به اخبار و روایات- به ویژه فضایل اهل بیت:- عنایت خاصى دارد. گرایش ایشان نیز گرایش کلامى و ادبى است.96
ملا فتح الله در بخش های مختلف از جمله مباحث مربوط به قصص، حکایات پیامبران:و بخش های عرفانی و اخلاقی و تاریخ اسلام به “جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن ” مراجعه کرده، با وجود استفاده های فراوان وی از این تفسیر، فقط گاهی از این تفسیر یاد می کند و معمولاً از عبارات “در تفسیر جرجانی مذکور است…”و یا “در تفسیر جرجانی آمده است…” استفاده می کند.
در این جا به ذکر چند نمونه از مراجعات ملا فتح الله به تفسیر “جلاء الاذهان و جلاء الاحزان” اشاره می کنیم.
وی در تفسیر آیه (وَقُلِ اعْمَلُواْ فَسَیَرَى اللّهُ عَمَلَکُمْ وَرَسُولُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ وَسَتُرَدُّونَ إِلَى عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَهِ فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ)97″ و بگو [هر کارى مى‏خواهید] بکنید که به زودى خدا و پیامبر او و مؤمنان در کردار شما خواهند نگریست و به زودى به سوى داناى نهان و آشکار بازگردانیده مى‏شوید پس ما را به آنچه انجام مى‏دادید آگاه خواهد کرد.” می نویسد: “در تفسیر جرجانى مذکور است که در تعلّق علم رسول9 و مؤمنان به اعمال بندگان دو وجه گفته‏اند یکى آنکه حق تعالى در قیامت آن را بر رسول9و ائمه7عرض کند و دیگرى آنکه در اخبار آمده که اعمال امت هر شب دوشنبه و پنج شنبه بر رسول9و ائمه هدى:عرض می کنند پس مراد به مؤمنان معصومان‏اند.”98
همچنین در تفسیر آیه(إِنَّ رَبَّکُمُ اللّهُ الَّذِی خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّهِ أَیَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ)99 “در حقیقت پروردگار شما آن خدایى است که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید سپس بر عرش [جهاندارى] استیلا یافت.” می نویسد: “در تفسیر جرجانى مذکور است که عرش جسمی است که حق تعالى آن را بر صورت سریر ایجاد فرموده.100”
وی در تفسیر آیه (وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ)101″خدا به کسانى از شما که ایمان آورده و کارهاى شایسته کرده‏اند وعده داده است که حتما آنان را در این سرزمین جانشین [خود] قرار دهد همان گونه که کسانى را که پیش از آنان بودند.” در مورد این که خداوند حضرت مهدی7را خلیفه خود در زمین قرار خواهد داد، نقل می کند: “ابو المحاسن جرجانى در تفسیر خود آورده که دلیل بر صحت این قول که مراد صاحب الزمان7است و فساد قول آنان که قایلند بآنکه مراد صحابه‏اند که بعد از رسول9خلافت کردند از ابو بکر و عمر و عثمان و على7چه حق تعالى در عهد ابو بکر ولایت عرب را مفتوح ساخت و در عهد عمر بعضى از ولایا
ت عجم بگشاد و بر فساد قول آنان که گفته‏اند که مراد جمیع امت پیغمبر9است آنست که حق تعالى در این آیه وعده استخلاف و تمکین و تبدیل خوف با من فرموده و وعده بچیزى باشد که در زمان حال نباشد بلکه در زمان مستقبل باشد و این هنگام نمی تواند بود که مراد زمان خلفاى ثلثه مذکوره باشد زیرا که به اجماع جمیع امت خلافت ایشان به اختیار مردمان بود نه از جانب حقتعالى پس(لَیَسْتَخْلِفَنَّهُم) شامل ایشان نباشد.102”
2- تفسیر روض الجنان و روح الجنان
اثر ابو الفتح جمال الدین حسین (حدود 470- 554 ق) فرزند على بن محمد خزاعى نیشابورى رازى معروف به ابو الفتوح رازى (مدفون در بقعه‏اى در جوار مرقد شاه عبد العظیم حسنى در شهر رى) از ائمه مفسّران شیعه و مشاهیر متکلّمان امامیه قرن ششم هجرى است. تفسیر ابو الفتوح رازى از قدیمى‏ترین و معروف‏ترین تفاسیر مفصل فارسى شیعى است که با نثر بسیار زیبایى به نگارش درآمده و به شیوه

دیدگاهتان را بنویسید