پایان نامه با واژه های کلیدی ترجمه قرآن، نهج البلاغه، اختلاف قرائات

دانلود پایان نامه

کرد و آوازه ای به سزا یافت. سه تفسیر بزرگ، متوسط و کوچک به نام های صافی، اصفی و مصفی از اوست.55
همچنین ملا مرتضی برادر ملا محسن فیض کاشانی- ادیب و صاحب کتاب خلاصه الاقوال- از شاگردان ملا فتح الله کاشانی بوده است.56
از دیگر افراد صاحب نامی که به صورت غیر مستقیم از ملا فتح الله بهره برده اند محمد علم الهدی فرزند ملا محسن فیض کاشانی است که علاوه بر مکتب ملا فتح الله نزد پدر و عموهایش تحصیل کرده و از ملا صدرا (پدر بزرگش) و شیخ بهایی اجازه اجتهاد گرفت. وی بر وافی، صافی، کافی و شافی تعلیقاتی دارد و کتاب های متنوع از خود بر جای گذاشته است.57

آثار
آثار فراوانی از این مفسّر گرانقدر بر جای مانده است. با مطالعه زندگی ملا فتح الله به این حقیقت پی می بریم که وی سراسر زندگی خود را وقف برآوردن نیاز های علمی جامعه کرده بود. آثار فراوان وی در زمینه قرآن اعم از ترجمه و تفسیر گواه این مدعاست. برخی از آثار وی عبارتند از:
1- تفسیر ارزشمند “منهج الصادقین فی الزام المخالفین”
این تفسیر بزرگ ترین و مهم ترین اثر مفسّر می باشد که در پنج جلد تالیف شده است. در طبقات مفسّران شیعه درباره این تفسیر این گونه آمده است:”این تفسیر در پنج جلد و اخیراً در 10 جلد معمولی به چاپ رسیده است نخستین چاپ آن به سال 1284 ه.ش در تهران و بعد در سال 1296ه.ش در سه جلد و یک بار در سال 1314ه.ش در تبریز منتشر گردید و سرانجام با تعلیقه و تحشیه استاد شعرانی بارها به چاپ رسیده است.58″
برخی معتقدند که این تفسیر ناقص بوده و بعد ها توسط داماد وی به پایان رسیده است.
“گفته می شود تفسیر فارسی معروفش هنگام وفات او ناتمام بوده که دامادش بعد از وفات او، آن را تکمیل کرد.59”
البته این نظر صحیح به نظر نمی رسد چرا که همانگونه که بعداً خواهد آمد ملا فتح الله تفسیر خلاصه المنهج را بعد از منهج الصادقین تالیف کرده است. از این رو صحیح به نظر نمی رسد که داماد وی منهج الصادقین را به پایان رسانیده باشد.
چون بررسی این تفسیر موضوع اصلی این پژوهش است در ادامه به طور مفصل به بررسی ابعاد آن، انگیزه مولف از نگارش آن و دیگر موضوعات آن خواهیم پرداخت.

2- خلاصه المنهج
یکی دیگر از آثار ملا فتح الله کاشانی تفسیر”خلاصه المنهج” است که بعد از تالیف منهج الصادقین به نگارش آن پرداخت.
“تفسیر خلاصه المنهج به فارسی نیز از اوست. این تفسیر از تفسیر اولش مختصرتر و در دو مجلد است.60”
“مولف پس از تالیف منهج الصادقین، به تالیف دیگری اقدام نموده است، آن را به نام “خلاصه المنهج ” نامیده است این تفسیر در دو مجلد بزرگ قرار دارد.61″
همانطور که اشاره شد این تفسیر نیز مانند خود منهج الصادقین در میان علماء و اهل تراجم معروف است.
3- زبده التفاسیر
ملا فتح الله کاشانی علاوه بر نگارس به زبان فارسی، تفسیری نیز به زبان عربی به نام”زبده التفاسیر” نگاشته است. این تفسیر دوره کامل تفسیر قرآن کریم به زبان عربی است. صاحب طبقات مفسّرین شیعه در مورد روش تفسیری ملا فتح الله در این تفسیر می نویسد:
“روش تفسیری ایشان در نقل اخبار، بدین سان است که نخست اخبار اهل سنت را می آورد و سپس روایات اهل بیت:را ذکر می کند و در نقل روایات اهل بیت:مقید به نقل از منابع اصلی، تفسیر قمی، عیاشی، تفسیر منسوب به امام حسن عسکری7، اصول کافی و کتب صدوق می باشد. مفسّر بزرگوار در تالیف این اثر به تفاسیر کشاف از نظر ادبی، و معانی و بلاغی و تفسیر بیضاوی از نظر مطالب عرفانی و تحقیقات فلسفی و مطالب اخلاقی و تفسیر مجمع البیان از نظر اختلاف قرائات، فضیلت سوره ها، و تناسب آیات مراجعه دارد.62”
در روضات الجنات آمده است” این تفسیر نیز بزرگ است و نزدیک به هشتاد هزار سطر است و در دو مجلد قطور است. بنا بر آنجه در اول تفسیر آورده، آن را بعد از دو تفسیر نوشته است و من نسخه خطی آن را دیدم. از نوشتن آن در نیمه ذی القعده سال 977 فراغت یافته و در آن اخبار اهل بیت7را آورده و در اکثر موارد از کشاف، تفسیر قاضی و مجمع البیان و جوامع الجامع طبرسی نقل کرده است.63″
4- ترجمه قرآن
وی علاوه بر نوشتن تفسیر به ترجمه قرآن نیز پرداخت؛ چون می بایست در ضمن تفسیر، ترجمه ای طبق تفسیر خود ارائه دهد. صاحب ریاض العلماء درباره ترجمه وی می نویسد: “او ترجمه قرآن به فارسی دارد که مشهور است و بر حاشیه برخی قرآن ها به طور اختصار نوشته شده است.64”
وی ابتدا ترجمه توضیحی مفصل آیات را می آورد و سپس به تفسیر آن می پردازد این کتاب بارها در ایران به جاپ رسیده است از آن میان در سال 1333ه.ش در ده جلد از سوی کتابفروشی علمی چاپ و منتشر شده است.
آثاری که تا این جا به آن اشاره کردیم تنها آثار قرآنی ملا فتح الله است علاوه بر این وی آثار دیگری نیز دارد که در حوزه غیر قرآنی تالیف کرده است.
5- شرح نهج البلاغه
این کتاب که به نام “تنبیه الغافلین و تذکره العارفین” معروف است، شرح فارسی نهج البلاغه بوده و در ایران به چاپ رسیده است.65 این کتاب در کتابخانه آستان قدس رضوی جزء کتابهای خطی است و در کتابخانه مرکزی نگه داری می‌شود.
صاحب روضات الجنات نیز از این کتاب نام برده و آن را کتاب معروفی که در شیراز و اصفهان و هرات دیده، معرفی می کند.66
علامه سید محسن امین صاحب اعیان الشیعه شرح نهج البلاغه و تنبیه الغافلین و تذکره العارفین را دو کتاب مجزا برای ملا فتح الله نام برده است67 که سید جعفر سبحانی در موسوعه الطبقات الفقهاء می گوید هردو کت
اب یکی است.68
لازم به ذکر است که این کتاب در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود بوده و جزء کتب خطی است که در آن جا نگه داری می‌شود و نویسنده آن را در کتابخانه آستان قدس مشاهده کرده است و باید گفت که سخن استاد سبحانی در این مورد صحیح است.
6- استنساخ کتاب الاستبصار
آقا بزرگ تهرانی در “طبقات اعلام الشیعه” از این کتاب نام برده، می نویسد:
“و از آثار ماندگارش بازنویسی کتاب استبصار است که به طور کامل با مشایخش به دست اوست و از نوشتن آن در 8 شعبان 973ه.ق فراغت یافته است.69” وی همچنین در “الذریعه” نیز از این کتاب نام برده است.70
7- ترجمه احتجاج طبرسی
یکی دیگر از آثار ملا فتح الله ترجمه احتجاج طبرسی است. وی آن را برای شاه طهماسب صفوی تالیف و یک نسخه خطی آن در خزانه شیخ صفی از شهر اردبیل آذربایجان به نظر میرزا عبدالله افندی صاحب ریاض العلما رسیده است71.

این مطلب مشابه را هم بخوانید :   دانلود پایان نامه ارشد درموردشبیه‌سازی

نام این ترجمه در اعیان الشیعه72، موسوعه الطبقات الفقهاء73، روضات الجنات74 و دیگر کتب تراجم و تاریخی نیز آمده است.
8- ترجمه “قواعد الاحکام تالیف علامه حسن بن یوسف بن مطهر حلی” نیز از دیگر آثاری است که به ملا فتح الله کاشانی نسبت داده شده است75.
9- علاوه بر آثار فوق مرحوم سید محسن امین در ذکر آخرین آثار ملا فتح الله از دو اثر به نام های “ماده التاریخ” و “ملاذ الفقهاء” نام می برد76
از آن جا که این آثار در جای دیگر ذکر نشده است، آنچه صحیح به نظر می رسد این است که این دو جزء آثار ملا فتح الله نمی باشد بلکه اشاره به تاریخ وفات ایشان دارد که به اشتباه جزء آثار وی شمرده شده است77 در تایید این مطلب نیز شعری است که بر سر قبر آن بزرگوار نگاشته شده است.
فقها را چو ملاذی به جز آن قدوه نبود بهر تاریخ نوشتند ملاذ الفقهاء

وفات
ملا فتح الله سرانجام پس از سال ها تلاش و کوشش در راه علم و سپری کردن عمر در راه اندوختن علوم بویژه علوم قرآنی، در سال 988 ه.ق در کاشان وفات یافت و در همان جا به خاک سپرده شد. در مورد تاریخ وفات و محل خاک سپاری ملا فتح الله اختلاف نظر است. برخی مانند آقا بزرگ تهرانی; وفات او را به سال 988ه.ق و در کاشان می دانند؛ به نظر می رسد که همین سخن درباره وفات ملا فتح الله درست باشد.
و عده ای دیگر معتقدند که وی در سال 997 ه.ق وفات یافته و در کشمیر به خاک سپرده شده است.78
یکی از شعرا 79تاریخ وفات ملا فتح الله کاشانی را چنین به نظم در آورده است:
مفتی دین متین کاش قرآن مبین واقف سر قدر عالم اسرار قضا
هادی وادی تفسیر که در حل کلام خاطرش بود ز اسرار یقین پرده گشا
ملکی ذات فلک مرتبه فتح الاسلام که بد از قوت او رایت اسلام به پا
قدوه اهل فقاهت که به مصباح دروس همه را بود به ارشاد به حق راهنما
کرد پرواز به شهباز سبک جنبش عزم دل وسعت طلبش ناگه از این تنگ فضا
فقها را چو ملاذی به جز آن قدوه نبود بهر تاریخ نوشتند ملاذ الفقهاء= 98880
( که به حساب ابجدی، سال 988ه.ق می شود.81)

نسبت زنده شدن پس از مرگ
یکی از داستان های معروف در مورد ملا فتح الله کاشانی که در کتب تاریخی آمده است داستان زنده شدن وی پس از مرگ و نبش قبر وی است. نقل شده است که ملا فتح الله در زمان نوشتن منهج الصادقین سکته ای کرد که آن را فوت دانستند و در قبر به امانت نهادند. وی در قبر به هوش آمد و نذر کرد که اگر نجات یافت تفسیر را به پایان رساند. شامگاه مرد قبر کن برای برداشتن لوازم خود که در دخمه فراموش کرده بود درگاه دخمه را گشود. کاشانی نجات یافت و تفسیر را به پایان برد.82
نظیر همین داستان با تفصیل بیشتر در روضات الجنات آمده است که آن را از ریاض العلما نقل کرده و به مرحوم طبرسی نسبت داده شده است. صاحب روضات الجنات در انتهای نقل داستان بیان می کند:
“این داستان به مولی فتح الله کاشانی نیز نسبت داده شده است و گفته شده که او بعد از نجاتش از این واقعه تفسیر کبیر منهج الصادقین را تالیف کرده است و الله العالم.83”
علاوه بر این در ریحانه الادب پس از نقل این داستان در مورد طبرسی و نسبت دادن به ملا فتح الله کاشانی به نقل از روضات الجنات، صاحب ریحانه الادب می نویسد:
“در قصص العلما نظیر قضیه مذکور را به آقا محمد هادی پسر ملا صالح مازندرانی و دختر زاده علامه مجلسی نیز نسبت داده و گوید که او از مشاهیر فضلاء بوده و آثار بسیاری داشته که از آن جمله ترجمه قرآن با شأن نزول و نیک وبد و استخاره است.84”

ب) نگاهی گذرا به تفسیر منهج الصادقین
همانطور که قبلاً هم اشاره شد تفسیر منهج الصادقین مهم ترین و بزرگترین اثر ملا فتح الله کاشانی است این تفسیر که تفسیری ترتیبی از قرآن کریم است می توان آن را تفسیری واعظانه نامید چرا که مولف جون در پی نگارش تفسیری برای عامه مردم بوده است هر جا لازم می بیند به ذکر داستان و قصه های قرآنی می پردازد و غالباً این قصص و روایات آن ها را بدون سند- همچنان که بعداّ ذکر خواهیم کرد- می آورد. برخی85 نیز این تفسیر را در سنخ تفاسیر روایی ارزیابی کرده اند. در واقع تفسیر منهج الصادقین تفسیری جامع است که عهده دار پرداختن به تمامی قرآن بوده و مولف مباحث مختلف و مطالب متنوع از جمله مطالب اجتماعی، ادبی، روایی و … در آن گنجانده است.

انگیزه نوشتن و وجه تسمیه منهج الصادقین
در دوران حیات ملا فتح الله
با روی کار آمدن دولت صفوی حرکت تفسیری شیعه مضاعف شد به طوری که بیشترین آثار قرآنی در این دوره به زبان فارسی نگاشته می شد از جمله تفسیر مواهب علیه و ترجمه الخواص.86
با این وجود ملا فتح الله کاشانی این تفاسیر را مفید حال عموم مردم ندانسته و در صدد تدوین تفسیری بر می آید که در عین سادگی و قابل فهم بودن برای عامه مردم بتواند از عقاید تشیع دفاع و شیعیان را از انحرافات فکری و عقاید غیر شیعی مصون بدارد.
وی علم به قرآن را به این دلیل که خاستگاه اصول و فروع اسلام است تنها علمی می داند که هم موجب سعادت اخروی و هم ضامن اصلاح امور دنیوی است.87 از طرف دیگر ملا فتح الله استفاده از تفاسیر عربی را به خاطر مشکل بودن آن ها،

دیدگاهتان را بنویسید