کشورهای آفریقایی و محصولات کشاورزی

دانلود پایان نامه

1-1- تاریخچه غلات
غلات(cereals) به گروهی از گیاهان علفی خانواده گندمیان (گرامینه) گفته می شود که دانه های ریز آن ها مصرف خوراکی دارند غله از cererlia muner به معنی هدیه الهی منشاء گرفته و شامل گیاهانی نظیر گندم، جو، چاودار، یولاف، برنج، ذرت، سورگوم و انواع ارزن ها می باشد. شواهد تاریخی نشان می دهد که هر یک از انواع غلات در توسعه و تکامل جوامع انسانی اولیه نقش ویژه و مهمی داشته اند .کاوشهای انجام شده در شرق عراق نشان داده است که انسان های اولیه ای که 15 تا 16 هزار سال قبل در آنجا می زیسته اند نیاز غذایی خود را ازطریق زراعت به دست می آورده اند و گیاهان عمده مورد کشت آنها گندم و جو یا احتمالاً اجداد شناخته شده این محصولات بوده است در سایر جوامع انسانی اولیه نظیر چین برنج، در آفریقا سورگوم و در تمدن های دنیای جدید مثل مکزیک ذرت مهمترین غله محسوب می شده است (9).
1-2- اهمیت غلات در تغذیه انسان
مقدار غله ای که در جیره غذایی انسان مورد استفاده قرار می گیرد به روشنی می تواند ما را نسبت به اهمیت غیر قابل انکار آن ها آگاه کند . در بسیاری از کشورهای آفریقایی و نیز آسیایی بیش از 80 در صد جیره غذایی به طور مستقیم از غلات تامین می شود، سهم غلات در جیره غذایی مردم اروپای مرکزی و غربی بین 45 تا 55 در صد و ایالات متحده آمریکا تقریباًً20 تا30 در صد است. به طوری که نزدیک به 70 درصد سطح زیر کشت یک میلیارد هکتاری جهان را غلات اشغال می کنند و در درجه اول نزدیک به نیمی از کل نیازهای غذایی انسان، به ویژه آسیا مستقیماً از غلات تامین می شود، در تولید سایر فرآورده های غذای دامی مانند گوشت، تخم مرغ، شیر و غیره، غلات در مقایسه با دیگر محصولات زراعی سهم فوق العاده بزرگی دارند (36). گیاهان به صورت مستقیم یا غیر مستقیم، تقریباً کل غذای مورد نیاز بشر را تأمین میکنند. از 350هزار گونهی گیاهی موجود بر روی زمین، تنها 150 گونهی آن به عنوان گونه های غذایی مورد استفاده قرار میگیرند، که از این تعداد فقط 15 گونه در سطح تجاری تولید و بخش عمدهی عرضهی غذا در بازار جهانی را تشکیل میدهند که بیش از نیمی از این 15 گونه را غلات تشکیل میدهند. بنابراین، غلات حایل بین بشر و گرسنگی هستند. مشارکت گندم در تأمین پروتئین مورد نیاز بشر برابر مجموع مشارکت پروتئین ناشی از گوشت، شیر و تخم مرغ است. به نظر نمیرسد غلات در آینده جایگزینی داشته باشند. برای اینکه گیاهی بتواند تأمین کنندهی بخش عمدهی غلات جمعیت کرهی زمین باشد، بایسته است که ویژگی هایی همچون توانایی تولید زیاد در واحد سطح، حمل و نقل آسان، و پذیرش به گونهی شایستهای وجود دارد. بنابراین، به نظر میرسد بیشترین بخش غدای جمعیت در حال افزایش کرهی زمین میبایست از غلات تأمین شود و حتی در آینده بر اهمیت آنها افزوده هم خواهد شد (3).
هم اکنون مصرف غلات به طور تقریب بر اساس سرانه مصرف در سال بالغ بر 370-390 کیلوگرم است یعنی یک کیلوگرم به ازای هر فرد در روز و مصرف مستقیم روزانه انسان حدود 2/3 این مقدار است. مصرف سالانه غلات در هندوستان 170 کیلوگرم بر آورد شده است که عمدتاً به صورت غیر مستقیم در تغذیه دام مصرف و پس از تبدیل به پروتئین حیوانی توسط انسان مصرف می گردد (2).
1-3- اهمیت اقتصادی
گندم گیاهی است که به مقدار زیاد و در مساحت وسیعی از زمینهای کشاورزی دنیا و حتی در نواحی خشک کشت شده و محصول کافی تولید می کند. اهمیت اقتصادی گندم چه از نظر تولید و چه از نظر تغذیه در دنیا بیش از سایر محصولات کشاورزی است حتی در مناطقی که به علت متغیر بودن شرایط اقلیمی و یا خشکی محیط، امکان تولید نباتی نباشد میتوان گندم تولید نمود. سطح زیر کشت گندم در ایران و نیز در جهان از سطح زیر کشت سایر غلات بیشتر است. گندم عمدتاً بین 30 تا 60 درجه عرض جغرافیایی، در منطقه معتدل شمالی و 25 تا 40 درجه عرض جغرافیایی در منطقه معتدل جنوبی با بارندگی 250 تا 1300 میلیمتر در سال، تولید میشود. اما بیش از 75 درصد کل تولید این محصول در مناطقی با بارندگی 375 تا 875 میلیمتر و عمدتاً در مناطق معتدل شمالی متمرکز است (21). تولید گندم در دنیا در درجه اول برای تغذیه انسان و در درجه دوم برای تغذیه پرندگان و حیوانات و مصارف صنعتی میباشد. گندم از نظر تولید و سطح زیر کشت مهمترین محصول کشاورزی ایران است و افزایش محصول آن روز به روز مورد توجه قرار گرفته و از نظر اقتصادی و تامین غذای اصلی از اهمیت بسیاری برخوردار میباشد (9) .
1-4-گندم
گندم مهمترین گیاه زراعی روی زمین است. معروف است که هر روز در نقطهای از کرهی زمین کاشت و در همان روز در نقطهای دیگر برداشت میشود. این امر حاکی از توانایی سازش بسیار زیاد این گیاه با اقلیمهای گوناگون است، به گونهای که گندم را از فنلاند در نیمکرهی شمالی تا آرژانتین در نیمکره جنوبی کشت میکنند. در سطح جهانی نزدیک به 52 درصد زمین های قابل کشت دنیا به کشت غلات اختصاص دارد که دو سوم این مقدار زیر کشت گندم است.
1-5- مشخصات گیاه شناسی
گندم گیاهی است یک لپه، علفی و یکساله ازتیره غلات و دارای گونههای بسیار زیادی میباشد. اندامهای مختلف گندم عبارتند از:
1-5-1- ریشه
ریشه های گندم افشان و سطحی است و ریشه های اصلی و فرعی ازمحل طوقه خارج شده و همگی هم قطر هستند. عمق فعالیت ریشه های گندم درخاک معمولاً در حدود 30 سانتی متر است. در خاکهای معمولی ونرم که مناسب برای رشد گندم است ریشه گندم معمولاً تا عمق 80 سانتی متر نفوذ می کند، معمولاً 55 درصد وزن ریشه این گیاه در عمق 25 تا 30 سانتیمتری، 18 درصد آن بین عمق 25 تا 50 سانتیمتری، 15 درصد بین 50 تا 75 سانتیمتری و 12 درصد در عمق بیشتر از 75 سانتیمتر قرار میگیرد. ریشه گندم در شرایط مناسب از نظر بافت خاک و محیط زندگی، مانند خاکهای خیلی عمیق لیمونی تا عمق 5/1 متری خاک نفوذ مینماید. ریشه موجب جذب آب و مواد غذایی و تثبیت گیاه در خاک در مراحل مختلف رشد شده و نسبت به افزایش سن و دوره رشد گیاه، در خاک گسترش و توسعه مییابد. یکی از عوامل اصلی رشد و نمو گندم آب است که در بالا بردن مقدار محصول بسیار موثر است و این آب توسط ریشه جذب می شود. ریشه گندم نسبت به جو گسترش کمتری دارد و بنابراین مقاومت آن در مقابل خشکی کمتر از جو میباشد(21).
1-5-2- ساقه
ساقه گندم مانند تمام گیاهان تیره غلات بند بند و تو خالی و استوانه ای است به طوری که شکل استوانه ای و دسته های فیبر در آن موجب استحکام ساقه شده و این ویژگی تا اندازه ای ساقه را در مقابل ورس مقاوم می کند.اغلب ارقام گندم دارای ساقه های ثانوی است که اصطلاحاً پنجه نامیده میشود. علاوه بر ساقه اصلی هر ساقه یا پنجه معمولاً دارای 5تا 10 و حداکثر 15 گره می باشد . محل گره ها در ساقه توپر و مغزدار میباشد. ساختمان گره ها نیز ازطرف دیگر به استحکام ساقه کمک کرده و از ورس گیاه جلوگیری مینماید. گره های زیر خاک و نزدیک سطح خاک بهم نزدیک بوده و دارای میانگره های کوتاهی می باشند . با افزایش فاصله از سطح زمین به طول میانگره ها اضافه می شود . بالاترین میانگره در حد فاصل بالاتر برگ تا زیر سنبله واقع است. ساقه در ناحیه میانگره شامل 7تا10 لایه سلول فیبری اسکلرانشیمی است که در زیر اپیدرم واقعند . در سمت داخلی بافت اسکلرانشیم حلقه ای از بافت مزوفیل قرار دارد ، که در داخل آن دستجات آوندی بزرگتری واقعند . تراکم دستجات آوندی با نزدیک شدن به ناحیه محیطی ساقه افزایش می یابد . در هر دسته آوندی ، آوند چوب به سمت داخل و آوند آبکش به سمت خارج واقع میباشد.
1-5-3- برگ
در روی هر ساقه گندم معمولاً تعداد 7 تا 8 برگ که از محل ساقه خارج شده و بطور متناوب و یک در میان در طول ساقه قرار گرفته اند، وجود دارد. گندم دارای برگ های کشیده و باریک به طول متوسط 15تا 20 سانتی متر با رگبرگ های موازی می باشد . برگ گندم شامل دو قسمت غلاف و پهنک می باشد . غلاف، ساقه را در بر گرفته و طول هر غلاف از گره تحتانی تا گره فوقانی امتداد دارد . در انتهای فوقانی غلاف که به قاعده برگ منتهی می شود، اعضای ظریفی به نام زبانک (لیگول) دیده می شود . لیگول گندم بی رنگ و با کرک های ظریفی پوشیده شده است.
1-5-4- گل آذین
گل آذین این گیاه سنبله (spike ) است جنس تریتیکم با داشتن 5-2 گل در یک سنبلچه از بقیه غلات متمایز می شود هر سنبله یک محور زیگزاگ مانند بنام (Rachis ) دارد که در دو طرف تعداد زیادی سنبلچه یا سنبلک (Spikelet ) وجود دارد محور سنبلچه را Rachilla می نامند در طرفین محور راچیلا دوتا زائده پوششی بنام گلوم ( Glume) وجود دارد . هر گل گندم بوسیله دو پوشینک بنام گلومل (Glumel ) احاطه شده است .که پوشینک تحتانی را لما (Lemma ) و پوشینک فوقانی را پالئا (Palea ) می نامند ، روی لما در بعضی ارقام گندم ریشک قرار دارد هر گل گندم از 3 پرچم و یک تخمدان با دو کلاله پر مانند تشکیل شده است . دو زائده در کناره های تخمدان وجود دارد بنام ( Ludicul ) لودیکول که بعد از آبدار شدن باعث کنار زدن پوشینه ها می شود (9).
1-6- جو
جو از قدیمیترین گیاهان زراعی است و پیشینهی کشت آن به 5 تا 7 هزار سال پیش از میلاد میرسد. این گیاه زراعی کم توقع ترین و قانع ترین گیاه زراعی است که دامنهی سازگاری و پراکنش آن از سایر گیاهان زراعی گسترده تر است و متحمل ترین گیاه زراعی نسبت به شوری است. جو چهارمین غلهی مهم دنیاست، یعنی پس از گندم، برنج و ذرت مهمترین مادهی غذایی است. جو به طور معمول در زمین هایی که برای کشت سایر غلات چندان مناسب نیست، کشت میشود. کشت و کار در زمینهایی که تازه تسطیح شده و یا پس از زهکشی آمادهی بهره برداری شده است، با کشت جو آغاز میشود. در مناطق خشک، چون جو نسبت به شرایط نامساعد محیطی متحملتر است، و از طرفی زودتر از گندم میرسد، برای پرهیز از خطر خشکی در آخر فصل، کشت جو بر گندم ترجیح داده میشود .
1-6-1- ریشه جو
ریشه های جو مانند سایر غلات سطحی و افشان بوده و قسمت عمده آنها در عمق 20تا25 سانتیمتری خاک نفوذ و گسترش مییابد. این گیاه در مقایسه با سایر غلات تمایل دارد بخشی از ریشه خود را در نزدیکی سطح خاک گسترش دهد و یا در شرایط نامناسب رشدی در قسمت میانی و یا تحتانی خاک به طور سطحی ریشه خود را پخش نماید (9).ریشه های جو سطحی و افشان بوده و شامل ریشه های جنینی (بذری و فرعی) و ریشه های اصلی (دائمی) می باشد (21). از محل اتصال لپه گیاهک دانه جو به ساقه آن 4تا 10 عدد ریشه های ظریف الیافی تولید میگردد که ریشه های نخستین دانه جو مینامند که نقش مهمی در تغذیه گیاه جوان در طول مدت انقضای جوانه زدن و تشکیل طوقه گیاه دارد. این چند ریشه نخستین بعد از رشد کامل گیاه خشک شده و از این به بعد در اعمال تغذیه نقشی نخواهند داشت. از طرف مقابل، ریشه های نخستین طوقه به وجود میآید که از محل ساقه یا پنجه ها و ریشههای ثانوی یا دائمی به طور مجزا تولید میگردند. ریشه های ثانوی جو که به صورت ریشه های دائمی در میآیند به تعداد خیلی زیاد از قاعدهی ساقه تولید میگردند. ریشههای ثانوی افشان بوده یا در سطح خاک قرار میگیرند ولی در موارد استثنایی بیش از یک متر در خاک نفوذ مینمایند (22) .
1-6-2- ساقه جو
ساقه جو توخالی بوده و از 5تا10 میانگره تشکیل شده است. ساقه اصلی به دلیل رشد بیشتر از ساقه های فرعی یا پنجه ها کاملاً متمایز است . هر یک از ساقه های اصلی و فرعی میتوانند سنبله تشکیل دهند ولی پنجه هایی که در آخر فصل بوجود میآیند معمولاً در مرحله رویشی باقی مانده و قادر به تشکیل سنبله نیستند. تعداد سنبله های تشکیل شده یکی از عوامل موثردرافزایش عملکرد یا میزان تولید در واحد سطح به شمار میرود. رشد ساقه ها از قاعده هر میانگره شروع می گردد و کوتاهترین میانگره در قسمت تحتانی ساقه و طویل ترین آن ها در قسمت فوقانی ساقه است. طول کل ساقه در اکثر ارقام حدود 120 تا 150 سانتیمتر می باشد. قسمتی از ساقه که در زیر سنبله قرار دارد ممکن است راست یا خمیده باشد و بنابراین باعث افراشته یا سرنگونی سنبله می شود . ساقه بعضی ارقام به لحاظ دارا بودن رنگدانه (آنتوسیانین) ارغوانی رنگ میباشد (21)
1-6-3- برگ جو
ساقه جو بین 5 تا 10 عدد برگ دارد که به طور متناوب در دو طرف آن قرار گرفته اند (9) . از محل هر گره برگ تولید شده که به طور متقابل بر روی هر ساقه قرار می گیرند . برگ جو کشیده و طویل بوده که در انتها کاملاً باریک می گردد و دارای یک رگبرگ اصلی و تعداد 10 تا 20 رگبرگ فرعی است که به موازات رگبرگ اصلی قرار می گیرند . برگ جو شامل دو قسمت می باشد، یکی قاعده برگ که به دور ساقه می پیچد و غلاف نامیده می شود و دیگری پهنای برگ که با یک زاویه کم و بیش زیاد از ساقه جدا می گردد. در محل اتصال غلاف و پهنای برگ به یکدیگر یک پوسته شفاف با حاشیه های کم و بیش نامنظم به نام زبانک یا لیگول(Ligule) قرار گرفته است (21).